Sigararama

Ma’afu Kei Na Nona Veiliutaki Mai Na Yatu Lau

  Ena macawa sa oti, esa mai cava tiko na italanoa ena laba levu mai Lomaloma. Ia, ena macawa oqo, ena tomani tale tiko kina na ikuri ni italanoa. Ni
20 Aug 2022 14:08
Ma’afu Kei Na Nona Veiliutaki Mai Na Yatu Lau
E dua na itaba kei Ma’afu ena yabaki 1876.

 

Ena macawa sa oti, esa mai cava tiko na italanoa ena laba levu mai Lomaloma. Ia, ena macawa oqo, ena tomani tale tiko kina na ikuri ni italanoa.

Ni sa yakavi sa qai lewa ko Ma’afu me ra sa tutu bakanawa (udre buka me tuva e baravi), tekivu mai na ucuna ko Nakalesi ka yaco ki Naqarawaku.

Ena mataka cake sa qai lewa ko Ma’afu me ra sa sarasara e baravi, e ra mani yaco sara mai ki Lomalo­ma ka ra laki sisili ki Wainiqelei.

Ni vakarau me ra lesu sa mani kerea vei Ma’afu ko Wainiqolo me sa bau sarasara cake kina baravi e Mualevu. E lako cake ko Wainiqolo kei na so ka ra laki sota mai Nalele kei na dua na mataivalu mai Mua­levu, e ra mani vala, ka ra dro tiko ki Mualevu ka yaco sara ki Na­korodudu.

KAMA KO NAKORODUDU

Nakorodudu, na koro ni valu vaka Boitaci. E ra kabai Nakorodudu ka vua ka ra dui dro na lewena ki Na­vatuvula vei ira na turaga ni Mua­levu.

Ni kama ko Nakorodudu e raica sara toka mai Susui ko Ma’afu ka kila ni sai Wainiqolo ka sa baci vakamakama ko ya. Ni oti na vala e lesu mai ki Lomaloma ko Wainiqo­lo vata kei ira na nona ilawalawa e na yakavi vata ga ko ya.

KABAI KA KAMA KO NAVATUVULA

Ena mataka cake sa lewa ko Ma’afu me ra sa laki raici Mualevu, e ra yaco yani ka lala tu na koro e matasawa ni ra laki tawa ba mai Navatuvula.

Sa qai talatala ko Ma’afu vei Pul­ewai, e dua na Toga sa tiko voli vei ira na turaga ni Mualevu, me lako mai vua ni sa vakarau me kabai na koro. E mani kaya ga ko Pulewai, “sa malo na loloma kei na veina­numi; koi au, au sana toka ga eke kei na turaga ni Mualevu ni ra rui lomani au.”

Ni lesu mai ko koya ka talai sa ra qai kabai Navatuvula ka vua, ka vakamai na koro, ka ra soro na le­wena.

SOLI CIKOBIA VEI WAINIQOLO KO MA’AFU

E bau mate e nai valu oqo ko Pulei­wai. Ni oti nai valu oqo sa qai soli Cikobia vei Wainiqolo ko Ma’afu me nona. E ra lesu mai ki Lomalo­ma ka ra raici Mataiasi ka ra lesu yani ki Lakeba.

TATAU KO MA’AFU ME GOLE MADA KI TOGA

Ena yabaki beka e 1862 sa qai ta­tau vei Wainiqolo ko Ma’afu me tiko vakatawa mai Lakeba me sa  lako mada ki Toga ko koya.

E dua bulu na itatau bibi nei Ma’afu vei Wainiqolo me kua sara ni vakayacora tale e dua nai valu ena gauna ka yali tu kina e Viti.

Sega soti ni dede sa rogoca ko Wainiqolo ni vala tiko mai Ravira­vi, Macuata, ko Ratu Golea; sa guile­cava nai tautau nei Ma’afu ka vaka­bauta ni dodonu me vala tale. Sa qai vakavodo sara ko Wainiqolo vata kei ira na Toga, ka so mai Lakeba, ka ra soko cake mai ki Vanuaba­lavu.

Era mai vodo taucoko e Vanua­balavu, Naitauba, Mago, Kanacea, Munia, kei Cicia ka ra soko sobu yani ki Laucala, ka ra laki vodo kece kina vata kei na so mai Vanua­levu. Sa raica ko Wainiqolo ni sa rawa tu e dua na mataivalu vakaita­mera.

Era biuti Laucala ka vakadodonu sara yani ki Somosomo me ra qai yacovi Wairiki ena bogi. Na gauna koya sa bale kina ko Tuikilakila ka kenai sosomi tiko ko Ratu Raivalita na tacina. Era yaco yani ki Somo­somo ka tiko ga kina ko Raivalita; ena bogi e ra qai sobu ki vanua ka ra vesuki koya vata kei na so tale ka ra kau ka laki tiko vakavesu mai Laucala.

Ni rogo yani vei Ratu Golea kina rara ni ivalu mai Raviravi ni sa kau vakavesu ko Raivalita sa mani biuti Raviravi mai vata kei na nona mataivalu ka ra lesu yani ka viri ba mai Wairiki. E kila ko koya ni na yaco cake yani ko Wainiqolo ki Wairiki.

E yaco yani ki Wairiki ko Wainiqo­lo sa ia sara na vala, ka a lewe levu e bale ena ito ruarua; e mani lauvana musu kina na ligai Ratu Golea, ka mate kina ko Wainiqolo ka mai suka yani nai valu.

CUDRU KO TUI CAKAU

Na vala oqo ka cudru kina ko Tui Cakau vei Ma’afu ka volitaki tale kina na nona veiyanuyanu mai Va­nuabalavu taucoko.

Ni rogo yani vei Ma’afu ki Toga nai tukutuku ni kabai Tui Cakau ko Wainiqolo, sa qai mani tokara mai e va na druwa lelevu ka lesu ki Lakeba. Biuti Lakeba ka lako sara yani ki Waikava, ni ra sa laki tu kina na vo ni mataivalu nei Wainiqolo. E yaco yani ka cudruvi ira vakalevu ena ka, ka ra vakaya­cora. Ena dua na bogi mai Waikava, sa kaciva e rua na cauravou ka ra­tou siro vata ki matasawa, ka taura e dua na takia lailai, ka voce yani ki wai.

E rau kurabui na cauravou ni rau sega ni kila na vanua e ratou lako kina. Sa qai kaya vei rau ko Ma’afu me rau voce yani ki Wairiki me ra­tou tiko kina ni bera na rarama.

E ratou yaco yani ni bera ni kida na mataka, sa cabe cake sara ko Ma’afu kina bai ni valu, ka laki ka­civi nona itau. Ni rogoca ko Ratu Golea, sa dolava sara na matamata ka rau veikidavaki. Sa kaya sara ko Ma’afu, “na vuni noqu lako mai oqo me sa mudu nai valu meda veisau­tutaki.”

Ena mataka cake e ra qai kila na mataivalu ni sa yali ko Ma’afu, e ra nanuma ga sa kau vakavesu ena bogi ki Wairiki. E ra sa mani vaka­vodo ka soko yani me ra laki sereki koya mai. Era kurabui ni tavaki ira e matasawa ko Ma’afu ka tarovi ira mera kua ni sobu ki vanua. E mani kauta ga eso na kena turaga ki va­nua me laki ia na veisaututaki. Ni oti oqo era lesu tale yani ki Wai­kava. Ni dede vakalailai e ra sa qai biuti Waikava ka soko mai ki Lom­aloma, ka ra tiko kina.

E ra qaravi Ma’afu ko Vanuaba­lavu taucoko vata kei na kena vei­yanuyanu tawa ka koto voleka kina.

VAQAQA KO MA’AFU NA KENA VOLITAKI O VANUABALAVU

Ena gauna koya sa tekivu kina me vaqaqa ko Ma’afu na volitaki kei Vanuabalavu. Ena yabaki beka e 1865 sa qai lako mai kina ko Captain Consul Jones vata kei Ratu Golea, na Tui Cakau, ki Lomaloma, ka mai caka kina na nodrau veilewai ena vale ni Lotu levu e Lomaloma.

E veiletitaka ko Ma’afu ni a sa solia oti ko Tui Cakau ka qai baci volitaka tale e nai ka 19 ni Janueri, 1863.

Ea qai lewa na mataveilewai oqo me suka tale ko Vanuabalavu vei Ma’afu ka solia ko Tui Cakau vei Mr George Mathew Henry e dua na nona tiki ni vanua me vei rauti na kena levu kei Vanuabalavu.

E qai soli Muaiudu ko Tui Cakau vei Mr Henry me kenai sosomi.

ENA QAI TOMANI TALE NA ITALANOA ME BALETI MA’AFU ENA MACAWA KA TARAVA.

Feedback : lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj



Got A News Tip


Get updates from the Fiji Sun, handpicked and delivered to your inbox.


By entering your email address you're giving us permission to send you news and offers. You can opt-out at any time.


WEET BIX
For All Fiji Sun Advertising
Fijisun E-edition
Subscribe-to-Newspaper