Sigararama

Ma’afu Kei na Nona Veiliutaki Mai na Yatu Lau

Ena macawa sa oti, esa mai cava tiko na italanoa ena nona vaqaqa ko Ma’afu na kena volitaki ko Vanuabalavu. Ia, ena macawa oqo ena tomani ka na vakacavari tiko
27 Aug 2022 13:11
Ma’afu Kei na Nona Veiliutaki Mai na Yatu Lau
E taba tiko oqo na Tui Lau, o Enele Ma’afu (imatau) kei na watina, o Elenoa Ngataialupe. Veitaba: Tabacakacaka ni Yau Bula Mareqeti e Viti

Ena macawa sa oti, esa mai cava tiko na italanoa ena nona vaqaqa ko Ma’afu na kena volitaki ko Vanuabalavu. Ia, ena macawa oqo ena tomani ka na vakacavari tiko kina na italanoa.

E dua nai valu ka caka mai Nasi­ma, Mualevu, oya na bolebole nei Koli vei Mafi. Ea vuna e rua na yalewa e rau lewai ka rau totogi cakacaka vei Mafi na turaga ni lewa. E mani lesia ko Mafi me rau nimata e dua na jiovu.

E rau mani sega ni rawata ka rau dro ki Dakuirasea vei Kolinirasea. Oti sa qai talatala ko Mafi me rau laki kau mai. Era yaco yani ka kaya ko Koli, “Drau laki tukuna vei Mafi me rau sa toka ga vei au.” Baci talai tale ka vakina na kena isau. Sa qai kaya yani ko Mafi vei Koli me viri bai ni na laki kaba yani. Sa ra qai laki viribai ki Nabavatu.

VIRIBAI KO KOLI

Oqo e qai rogoca ko Ma’afu ni sa vir­ibai ko Koli sa qai kaya me laki kabai. Era laki toka ki Muamua ka ra qai soko yani ki Adavaci.

Era sa vakarau me ra kaba sa qai soko tale yani e dua na waqa ka tuku­na yani kina ko Ma’afu me ra suka mai. Sa ra mani suka mai ki Muamua era mani nanuma ga na kai Daku ni ra sa rere ni kaba, ka ra mani muri mai e vanua.

Era yaco mai ki Muamua na Toga sa qai kaya ko Ma’afu me ra kauti Sem­isi ki Mualevu. Era lako vakaivalu ga. Ni ra yaco yani ka ra sota kei na mataivalu mai Daku ka ra vala. Era laki taura na vale ko Nasima ko ira na Toga.

Era vala tiko ka dede sa ra lako vakaca na Toga.

E ra sa mani qalo ki wai eso, ka bau qalo vata kei ira ko Koroivuki na qaqa mai Lakeba. E laugasau kina ko Pita ka dro ka laki toka e nai bulubulu mai Naleba.

E laki kunei koya e dua na qase ni Cicia. E rau veidre na nona dakai ka mani kaila ko Pita ka ra qai lako yani na nodra ka ra mokuti koya. Oti qo sa qai yaco yani ko Lepu ka curu sara ki vale ni lotu ka laki vanavana toka kina.

Na ka oqo era mani nanuma na kai Daku ni dua tale na mataivalu vou sa mai tiko ko ya e vale ni lotu. Sai koya era mani dro kina nai valu oqo ka kau vakavesu kina ko Nikotimo ki Toga.

OTIOTI NI IVALU

Nai otioti ni valu oqo sa qai lewa ko Ma’afu me ra kau vakavesu na kai Daku me ra mai cakacaka yabaki 10; ko ira na kai Malaka me ra dui lako ka mai lala tu yani na vanua ka qai lisitaka e muri ko Ma’afu.

E ra taudei tale e Vanuabalavu na Toga kei ira na iTaukei, ka me ra qar­avi Ma’afu ena veika kece vakavanua; kakana, sevu, teitei ka yaco kina ika mai waitui. Me ra dau laki tara vale ki Sawana na lewenivanua taucoko.

MATANITU NEI MA’AFU

Ni sa taudei nai tikotiko sa qai lewa ko Ma’afu ena yabaki beka e 1867 me sa duri na nona Matanitu ka yacana na Tovata oya e cokovata kina ko Lau, Cakaudrove, Bua, kei Macuata.

E lesi kina me Kovana kei Yasayasa Moala ko Malakai Vatamoitagane, ka Kovana mai na Yatu Lau e cake ko Ratu Tevita Uluilakeba. Ka qai buli me Tui Lau ko Henele Ma’afu e nai ka 15 ni Veverueri, 1869.

Na gauna koya sa wasei kina na vanua o Lau taucoko vei ira e ra tiko kina ka dodonu me ra soli vakacava­cava kina Matanitu.

Na wasei ni qele oqo ka keimami vakavanua tu kina e daidai na Toga; keimami kerea me vakataudeitaki ga vei keimami na neimami veitiki ni qele me vaka e liu ena lewa nei Ma’afu.

Era a lesi kina vei koro na Toga mera laki Tui kina: ko Rokete e lako ki Tuvuca, ko Sami ki Susui, ko Umuumulovo ki Namalata, ki Naro­civo ko Simione, ki Daku ko Mahe, ki Uruone ko Isikeli, ki Levukana ko Jone Moala, ki Cikobia ko Josua Mafi, ki Mavana ko Kolinio, ki Mua­levu kei na veikoro tale eso ko Qorini­yasi kei Malai.

MATANITU VAKAVITI

Ena yabaki 1871 sa qai tekivu kina na Matanitu Vakaviti ka kena iliuliu ko Ratu Cakobau.

E taurivaki tiko na Matanitu oqo me yacova sara ni soli ko Viti vua na kuini dauloloma ko Vikatoria, oya ena yabaki 1874.

Era tiko ga ena nodra koro mai Sawana na neitou qase ka vakarewa na koila vaka Peretania e Viti. Ena yabaki 1880 sa yaco kina na Bose Vakaturaga mai Mualevu, e vakaya­cora na bose oqo na kovana ko Sir William Des Vesux.

E a tarogi Ma’afu na kovana se cava e vinakata me ra usa tani na itaukei e Vanuabalavu me tiko galala ko koya kei ira na wekana se me kua. Sa mani tukuna ko Ma’afu ni sega na betena vua na qele ke sega e cakacakataka.

Me ra sa tiko ga mera cakava na vei­ka e lomana vata kei ira na wekana, ka me ra dau tara nona vale. Ia ena yabaki 1903, ena Bose ni Yasana ka yaco e Lomaloma, sa qai veivosaki­taka kina na Roko Tui Lau, ko Ratu Alifereti Finau, me sa mudu na tara vale vakavanua e Sawana ka vaka kina na tara vale vaka tikina ena vei­yanuyanu ka me sa dui cakava ga na tamata yadua na nona vale. A buli Lomaloma ena gauna koya o Jone Foiakau.

MATANITU NA TOVATA

Ea tu vakai koya na Tui Lau. E nai yatu ni Tovata, ni sa bera na Matani­tu Vakaviti, ea veirogoci ko koya vata kei na Tui Cakau, Tui Macuata, (Ka­tonivere), kei na Tui Bua.

E nai yatu vakaveiwekani e a dau veirogoci kei ira na Vuanirewa. Ia, mai na gauna ka bale kina na Tui Nayau, ko Taliai Tupou, sa liutaki Lau sara ko Ma’afu; e veirogoci vina­ka ga kei ira na Vuanirewa, ni a sega tu ni buli e dua me Tui Nayau ena gauna ko ya.

Ai matai ni Roko e Lau ko Ma’afu. E taura tu nai tutu oqo me yacova na gauna ka bale kina e nai ka 6 ni Veverueri, 1881. E qai kena isosomi ko Ratu Eroni Loganimoce.

TUTU NI TUI LAU

Na turaga oqo e a qai buli tale me Tui Nayau. Ena gauna e daidai sa lala tu nai tutu nona na Tui Lau.

Ni sa vaka tu oqo, keitou sa mani veirogoci vakavanua tiko ga kei Tui Nayau, me vaka nai yatu nei Ma’afu sa tukuni oti.

Ke sa macala me dua e taura tale nai tutu vaka Tui Lau, sa kena do­donu me ra veivosakitaka ko koya me digitaki ko ira na Vuanirewa kei na yavusa Toga e Sawana, me vaka nia veiwekani ko Ma’afu kei iratou na turaga mai Lakeba ka ra sa vakata­wana tiko ka cakacakataka na vanua ka tu e ligai Tui Lau mai na daku ni kuila ko ira na Toga ka tiko e Sawana.

Sa kena dodonu vei keitou me dau digi me Tui Lau o koya e liga kaukau­wa vei ira na Vuanirewa.

SA MAI CAVA TOKA EKE NAI TALANOA KEI MA’AFU. KE SO NA NOMUNI NANUMA NI QAI VOLAVOLA MAI VUA NA EDITA.

Feedback : lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj

 



Got A News Tip


Get updates from the Fiji Sun, handpicked and delivered to your inbox.


By entering your email address you're giving us permission to send you news and offers. You can opt-out at any time.


Subscribe-to-Newspaper