Sigararama

O Ratu Cakobau Kei Na Veika E Kilai Kina

E qai vakatokayacataki ga vua na Cakobau baleta na nona qaqa, me vaka ga na ivakarau vakavalagi me soli na yaca ni veidokai vua e dua e cakava e dua na ka cecere, se qaqa ena ivalu.
24 Sep 2022 15:31
O Ratu Cakobau Kei Na Veika E Kilai Kina
Na yanuyanu ko Bau nikua. Inset: O Ratu Cakobau, na Tui Viti.

Tabana ni Vosa kei na iTovo Vakaviti, 1999. Vakadewataka o Sekove Bigitibau

Na yacai Ratu Cakobau dina o Ratu Seru.

E qai vakatokayacataki ga vua na Cakobau baleta na nona qaqa, me vaka ga na ivakarau vakavalagi me soli na yaca ni veidokai vua e dua e cakava e dua na ka cecere, se qaqa ena ivalu.

E vaka tale ga qori na itovo vakaviti, e buli vou na yacai koya na qaqa. Ena itukutuku qo au na vakayagataka tiko ga kina na yacana dina, Ratu Seru, me yacova na gauna e lai vakatokayacataki kina me yacana o Ratu Cakobau.

 

NA VUNIVALU

E ikava o Ratu Seru ena veitarataravi ni vunivalu e Bau koya e matata na kedra tukutuku. E imatai o Ratu Banuve; karua o Ratu Radomodomo; katolu o Ratu Tanoa; ikava o Ratu Seru. Na itukutuku ga ni itubutubu nei Ratu Banuve e sega ni matata.

E kainaki ni yacana o Buinivuaka, e tamana e dua na turaga ni Nakelo. O Ratu Seru e kawa sara ga mai nei Ratu Banuve, na turaga e qai mai tamadrau o Ratu Radomodomo kei Ratu Tanoa, qai mai tamai Ratu Seru o Ratu Tanoa.

A vica vata tu na wati Ratu Tanoa, ra marama kece mai na dui vanua. O ira e se matata tiko na yacadra o Adi Savusavu e Bau, Adi Qereitoga mai Rewa, Adi Talatoka mai Cakaudrove (vakatokai me o Radi ni Levuka), Adi Vulaono, marama tale ga ni Cakaudrove, Adi Vulase mai Vuna e Cakaudrove, Adi Vereivalu mai Sawaieke, Adi Tagici mai Lakeba, Adi Manakilagi mai Koro kei Adi Reki mai Nakorotubu.

 

E tinai Ratu Seru o Adi Savusavu na marama ni Nabaubau, e dua na mataqali vei ratou na yavusa Tuikaba. E rua na luvena na marama qo, dua o Ratu Nailatikau, a kena ikarua o Ratu Seru. A kunekunetaki mai Nairai o Ratu Seru ena gauna rau a tiko kina mai kea o Ratu Tanoa kei Adi Savusavu.

Na gauna sa vula dua kina nona bukete na marama qo a yavavala tiko e ketena na gone. A qai tukuna vei Ratu Tanoa me sau na gone de qai vakamatei koya. Ia a qai kila mai e dua na kalouvu ni Vanuaso mai Gau na vakanananu nei Ratu

Tanoa mani curuma na nona bete a tukuna vua me dua e lako vei Ratu Tanoa me kua ni vakamatea na gone e tiko vei Adi Savusavu baleta ni na yaco me na vakawataki Bau. Sa ciqoma sara o Ratu Tanoa na vosa qo.

Oqo edua na droini makawa ni yanuyanu ko Bau.

Oqo edua na droini makawa ni yanuyanu ko Bau.

Ia ni sa bukete levu o Adi Savusavu, sa malumalumu sara, a voleka tale ga ni mate. Ratou sa qai veivosaki na yalewavuku, ratou lai vakaraitaka vei Ratu Tanoa me sa vakalutumi ga na gone me bula o tinana. Ia sa sega ni qai veisau na lomai Ratu Tanoa ni se dei toka ga vua na vosa ni kalouvu, me kua ni vakamatei na gone.

Gauna sa sucu kina o Ratu Seru sa malumalumu sara vakalevu na marama tinana mani lomadra kina na turaga kei na marama ni Bau me vakamatei me bula kina na marama tinana. Ia a sega ni vakadonuya o Ratu Tanoa. A qai leqa o Adi Savusavu ni se qai vula tolu se va o Ratu Seru. A mani vagunuvi tiko ena dovu, a qai bula.

Ni sa yabaki rua a qai kauti koya me rau lai tiko i Rewa o Waqainaweni na marama taci Adi Savusavu, a Radi Dreketi tiko ena gauna oya. Na Rokotui Dreketi kei na Radi Dreketi na yacadrau na turaga iliuliu ni vanua o Rewa kei na watidra.

 

A qai lai bula voli e Rewa o Ratu Seru. E tolu na luvedra na Rokotui Dreketi, o Ratu Bativudi, Ratu Bativuaka kei Ratu Qaraniqio. A sega ni dau taleitaki Ratu Seru o Ratu Qaraniqio, dau vakatagici koya ena levu na gauna.

Ia ni vakadikeva toka o Ratu Bativuaka na ivakarau yalomatua nei Ratu Seru, e sa qai dau vakasalataki Ratu Qaraniqio: “Kua ni dau vakatagici Ratu Seru, de odrau na vala o qai sega ni rawati koya. E laurai ena nona ivakarau ni na gone vuku ka qaqa.

Bau Island.

Bau Island.

E muri, ni sa vakarau leqa o Ratu Bativua- ka, a qai tataunaka vei Ratu Seru me nanumi ira na wekana e Rewa.

Ni sa dede mai Rewa o Ratu Seru a qai tubu e dua na ca ra mani tata- wasewase kina, ratou dro sara i Bau kei Radi Dreketi. Ni sa lai tiko i Bau sa cauravou levu sara, a talai koya sara na turaga tamana me gole i Muala me lai soqoni iyau ni tikoibure.

A yabaki tolu mai Muala ra qai lai vakamasitaki koya tale ga kina na turaga ni Bau. A qai soli mai vakavanua vei ira e dua na drua, na Dranivia, nira sa lesu mai.

 

IMATAI NI VALU NEI RATU SERU

A mate donuya na gauna qo o Ratu Radomodomo, sa vunivalu sara tiko o Ratu Tanoa na tamai Ratu Seru. Gauna era sa lesu mai kina ra sa qai mai vakabogidrautaki Ratu Radomodomo. Era mani gole gona kina mera lai kabati Naigani mera vakarautaka kina na magiti ni vakabogi.

A lako ena ilakolako qo o Ratu Seru, na imatai ni nona lako ena dua na ilakolako ni vala va qo. A samu na koro, buli vou mai kina me dua na yacana o Tabakaucoro.

Ena dua tale na ivalu era a gole sara kina i Naweni i Vanualevu mani vuetaki mai kina o Ratu Seru. A laucoka na vurena voleka sara ni mate kina. Nira sa lesu mai Bau a malumalumu sara ia a mai qaravi vakavinaka a bula tale.

 

A dau veisokoyaki tale ga vakalevu na turaga qo. Dua na gauna era a soko kina i Natewa, rau soko vata tiko kina ena dua na waqa o Ratu Seru kei na tuakana o Ratu Tubuanakoro. Nira sa kele toka mai Natewa rau a qai soko sara i Macuata na turaga rua qo, rau yaco sara ina ucui Naicobocobo me rau sarasara ga.

Nodrau soko qo rau a sega tale ni qai lesu i Natewa, rau sa soko sara i Bau. Ni rau yaco yani i Moturiki rau rogoca sara kina ni sa leqa o Ratu Nailatikau na tuakai Ratu Seru, rau sa mani soko sara yani kina ena vakaloloku i Bau. Ni qai lesu tale i Macuata, sa salavata kina kei ira na kai Lasakau, ra lai kabati Yaqaga, ra vakavua sara na koro.

 

Na vale nei Ratu Seru o Mataiwelagi, dau kacivi sara tale ga kina me o Komai Mataiwelagi. A vakawati kei Adi Samanunu, na luvedra na Rokotuibau, vitu kina na luvedrau: o Adi Kuila, Ratu Epeli, Adi Kakua, Adi Vuikaba, Adi Kawanavere, Ratu Timoci kei Ratu Josefa.

A lewai taumada me rau veiwatini o Adi Samanunu kei Ratu Nailatikau, na tuakai Ratu Seru. Gauna sa bale kina o Ratu Nailatikau ni se bera ni rau veiwatini, a qai lewa o Rokotui Bau me kuna o Adi Samanunu. Ia a qai tarova o Ratu Tanoa ni nanuma me sa mai wati Ratu Seru ga.

 

RATU TANOA KEI NA NONA VEILIUTAKI

Ena gauna sa vunivalu tiko kina o Tanoa a levu sara na watina, levu vata tale ga na nona iyau, vakavuna me rau vuvutaki koya kina na tacina o Vuaka kei Caucau, o rau na vasu i Nairai.

Rau a qai bukiveretaki Tanoa gona na turaga veitacini mera mokuti koya e vica na turaga ni Bau. Ena gauna qori a tiko mai kina i Koro o Tanoa, ra sa mani soko kina na turaga ni Bau ena drua na Roiroi mera lai mokuti koya kina.

Ia nira qai yaco yani i Koro na turaga ni Bau, sa kilai oti tale tiko ga mai vanua na nodra inaki mani vakaroti ira kina na nona gonedau o Tanoa mera dro.

O Adi Cakobau, na luvei Ratu Cakobau.

O Adi Cakobau, na luvei Ratu Cakobau.

Sa vakarewa vakusakusa sara kina na nodra drua na Volotui, ra soko sara yani. Nira qai yaco yani na turaga ni Bau era sa sega ni kunei Tanoa, ra mani soko muri koya yani. Ia me vaka ni sa bogi era sega ni mani raica na nona waqa, mani soko sara kina na vunivalu i Cakaudrove, lai tiko i Somosomo. Ra sa qai lesu tale i Bau na turaga, ra lai veivotayaka na iyau nei Tanoa, wili kina na watina.

Nira sa wasea tiko na iyau, a qai kauta yani na nodra bete na nei Ratu Tagivakatini, e dua na turaga ni Bau. Ia a sega ni via ciqoma na nona ivotavota, a cudruva ga mai na bete, vakasuka tale na nona ivota.

Na nona sega ni duavata ena veika era cakava qo e vu mai na nona a tadra ena bogi e dua na vuni niu e lai tavutu mai na wakana ena delana e cake sara, qai vakalakala sobu tu mai ina lomadonu kei Bau, qai dabe toka kina o Ratu Seru me cere tu ena lomai Bau na nona itini- yara.

 

Na tadra gona qo e nanuma kina o Ratu Tagivakatini ni na sega ni mate o Tanoa, ena lesu tale mai Bau. Sa mani vakasuka kece kina na veika era vota mai vua.

E muri, ena gauna sa kaukauwa kina o Ratu Seru ena nodra vala vakataki ira, a qai mokuta na nodra bete o Ratu Tagivakatini me nona isoro vei Ratu Seru.

Nira sa wasea oti na iyau nei Ratu Tanoa era sa qai vakarautaka tale e rua na drua lelevu, na Roiroi kei na Lemaki mera sokomuri Tanoa i Cakaudrove. Era sa vakarau soko rau qai lai kacivi mai na luvei Tanoa, o Ratu Seru kei Ratu Tubuanakoro. A liu vei rau o Ratu Tubuanakoro, ra mani mokuta sara. O Ratu Seru a qai sega ni lako yani vei ira.

Nira sa buluti Ratu Tubuanakoro oti era sa qai vakarewa, ra soko sara yani i Cakaudrove, ra lai kerei Tanoa matua vei ira na turaga ni Cakaudrove mera mokuta. Era qai sega ni vakadonuya mai na turaga ni Cakaudrove na nodra kerekere.

O Ratu Epeli, na luvei Ratu Cakobau.

O Ratu Epeli, na luvei Ratu Cakobau.

Nira sa lesu tale mai Bau, era a sega tale ni mai cakava e dua na ka vei Ratu Seru nira raica ni wele voli ga, sega ni vaka me kila tu e dua na inaki vuni. Oti era sa qai vagunuvi Ravuaka me vunivalu. A tauvi kasi tu na turaga qo, dau davo tu ga, ra mani vakayacana kina me o vunivalu davodavo.

Sa dede mai Cakaudrove o Tanoa era sa qai kauti koya mai Rewa, na vanua e vasu kina. Rau sa mai tovata kina na vanua e rua o Caka- udrove kei Rewa me rau meca kei
Bau. Ia o Ratu Seru a toka ga mai Bau.

Ena gauna vata qori ra sa voli dakai tiko kina na turaga ni Bau me vakarautaki ira na kai Cakaudrove kei Rewa. Ia o Ratu Seru a vakumuni tabua lo toka ga, a lai tbetube lo tale tiko ga ena so na koro ni sa lomana me sauma na veika era cakava vua na turaga tamana.

 

Dua na siga era qai rogoca na turaga ni tube tabua o Ratu Seru vua na Tudrau, na turaga mai Dravo, ra mani vaqaqa sara nira nanuma de sa nakita lo tiko o Ratu Seru e dua na ka.

Ia qai tukuna mai na Tudrau ni a lai kere tabua ga yani. Na ivakarau tale ga nei Ratu Seru me vakawelewele tu ga, me vakaogai koya tu ga ena qito, e vaka mera vakabauta kina na turaga ni sega ni dua na vere e bukia tiko, qai kuria qo na kena sega ni dau yadravi na nona vale ena bogi me vaka na kena ivakarau vei ira na turaga.

Nira raica gona ni vaka tu oya na ivakarau nei Ratu Seru era mani kaya kina va qo, “Sobo na turaga qo e qito welewelei tu ga kei ira na gone, sega ni bau yadravi ena nona vale, e lasutaki sara ga ni nakita lo tiko e dua na ka, ke dina na itukutuku oya sa dodonu me qaqarauni.”

O Ratu Kadavu, na makubui Ratu Cakobau.

O Ratu Kadavu, na makubui Ratu Cakobau.

A rairai nanuma o Ratu Seru ni sega soti sara nira yalo ca na kena meca e Bau, de dua era na yalovinaka tale, era na qai lewa me lakovi o Tanoa mera mai veimaliwai vinaka tale. Ia ni sa dede tiko ga mai Rewa na turaga tamana, se bera ni lakovi, sa lai vakananumi koya sara o Ratu Seru.

“Kevaka sa sega ni lesu mai o tamaqu qai mate mai Rewa au na vakaloloma, au na beci tale ga. Duatani me a lako vakavinaka qai lai mate, qo a vakatalai, e sega gona ni vinaka meu bula tiko qai lai ikacikaci ni cagi o koya.”

Sa qai saga o Ratu Seru me lesu tale mai na turaga tamana e Bau. Sa qai dau soli kakana kei na iyau vei ira na kai Lasakau mera tovata. Ni sa kila nira sa yalodei na kai La- sakau sa qai lewa me viri na bai, mera sa kabai na kena meca e Bau.

 

Erau veitikivi ga o Bau kei Lasakau, veivolekati sara na vale. Sa qai viri na bai me wasei rau na koro. E tolu wale ga na qase ni Bau kei Ratu Vakatorosasa, dua na turaga ni Vusaradave, ratou a muri Ratu Seru.

Ia, gauna era sa vala tiko kina a qai dro tale i Bau na turaga qo. A qai vanai koya e muri o Ratu Seru ena veivala mai Delanikoro.

Ena gauna vata qori a kunekunetaka tiko kina o Adi Samanunu na nodrau ulumatua kei Ratu Seru, na marama o Adi Kuila, a qai leqa ena 1887.

 

A mani lewa gona kina o Ratu Seru me keli e dua na qara ena dua na loma ni vale mai Lasakau me vuni kina o Adi Samanunu, de qai laugasau.

Ia ni sa toso tiko na vala, era sa qai vakamai Bau na ito nei Ratu Seru, kama kece kina nodra vale kei na nodra iyau. Era sa mani veiqalovi yani kina mera dro i tai, oso sara kina na wai ena maliwa i Bau kei na tailevu.

Nira sa raica na ka oqo na kai Lasakau, era sa qai lai tukuna vei Ratu Seru mera muri ena nodra waqa mera lai mokuti ira. A qai tarova o Ratu Seru, ra mani yaco bula kina i tai o ira na dro, ra lai vakaitikotiko ena veikoro e vanua.

 

Ena qai tomani tale yani ena macawa ka tu mai.

Na ivurevure ni tukutuku: Tabacakacaka iTaukei

 

Story by: LUSIANA TUIMAISALA

Feedback: lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj 



Got A News Tip


Get updates from the Fiji Sun, handpicked and delivered to your inbox.


By entering your email address you're giving us permission to send you news and offers. You can opt-out at any time.


Subscribe-to-Newspaper