Sigararama

Nai Valu Nei Ratu Cakobau

Sa qai lewa o Ratu Seru me buli e dua na yavu mai Cakaulailai qai tara kina e dua na vale me voleka ni katu 10 na kena balavu me nona iloloma vei Tanoa.
01 Oct 2022 16:29
Nai Valu Nei Ratu Cakobau
Na koro o Lasakau ena gauna e liu. E ciri toka vakayawa na yanuyanu o Viwa. Inset: O Ratu Cakobau, na Tui Viti.

Na nona mai Vakatokayacataki o Ratu Seru me o Ratu Cakobau.

Ni oti oya sa qai soko i Cakaudrove o Ratu Seru me lai tukuna ni sa kama o Bau. Ra mani muri koya tale mai kina na kai Cakaudrove ena 50 na waqa, me dua na magiti baleti Ratu Seru.

Nira sa suka lesu i Cakaudrove, a qai tukutuku i Rewa o Ratu Seru ni sa rawa ni gole mai o Tanoa, ra sa qai kauti koya mai na turaga ni Rewa.

 

Sa qai lewa o Ratu Seru me buli e dua na yavu mai Cakaulailai qai tara kina e dua na vale me voleka ni katu 10 na kena balavu me nona iloloma vei Tanoa.

Nira sa tiko na turaga ni Bau ena veikoro e vanua sa qai talatala tiko yani o Ratu Seru mera moku na turaga era a bukiveretaki Tanoa me nodra isoro vua.

Era sa qai tekivu veiveimoku tiko, so era mokuti ira tale na nodra dui turaga ni mataqali me nodra isoro vei Ratu Seru.

 

O ira na moku yani oqo era qai kau sara vei Ratu Tanoa i Cakaulailai.

Nira sa soro kece, wili kina o Rokotuibau, ra sa qai suka kece tale mai Bau, ra mai tawana tale nodra dui yavu, ra mai veimaliwai vinaka tale yani me vaka ga e liu.

Sa qai mai tara e dua na vale nei Ratu Tanoa ena yavu e Muaidule me sa mai tiko kina vaka vunivalu.

 

VAKATOKAYACATAKI O RATU CAKOBAU

Me tekivu mai na gauna oya sa vakatokayacataki vou kina o Ratu Seru me o Ratu Cakobau, vakaibalebale ena nona vakavuai Bau ena ivalu.

Me tekivu e ke au sa na cavuti koya me o Ratu Cakobau.

Nira sa tiko vata tale mai Bau a taura tiko ga o Tanoa na itutu vakavunivalu ia na lewa ni ka kece e tiko vei Ratu Cakobau.

Ra sa suka tale na turaga kei na lewenivanua mera lai qarava na nodra dui itavi makawa ga, ra lai tawana tale ga na nodra dui yavu, ra taukena tale na nodra dui tikini qele.

A sega sara ni bau kovea e dua na nodra iyau o Ratu Cakobau, me vaka ni a vakavuai ira ena ivalu. E lomana mera bula veimaliwai vinaka tale me vaka ga e liu.

 E dua nai vakatakarakara ni drua ni Viti. Veitaba: Tepapa NZ

E dua nai vakatakarakara ni drua ni Viti. Veitaba: Tepapa NZ

NAI VALU KEI VERATA

A yaco me kaukauwa o Ratu Cakobau ni sa tiko vua na lewa ni matanitu o Bau.

A levu sara na nona ivalu ena nona gauna ni veiliutaki. Ena gauna oya a matanitu qaqa tale tiko ga kina o Verata.

Dua gona na siga rau a gole kina e rua na turaga ni Bau, rau mani moku mai. Ni sa rogo i Bau na kena itukutuku a soqoni ira sara na turaga o Ratu Cakobau mera bosea se rawa nira valuti Verata.

Nira sa veivosaki tiko a vakaraitaka tiko ga yani na lomana o Ratu Cakobau mera lai kabai Verata, ia a vagagalu na loma ni vale, ra qamu gusu kece na turaga ni Bau nira rere na vala kei Verata.

Na bure kalou ena gauna e liu.

Na bure kalou ena gauna e liu.

Sa qai tukuna vei ira o Ratu Cakobau mera tiko ga e Naulunivuaka ena siga kei na bogi mera veivosak- itaka tiko kina na ivalu kei Verata, oti sa qai dau vosa tale tiko ni veiva- kayaloqaqataki vei ira.

A tukuna tale ga vei ira na nodra vosa na turaga ni Rewa nira sa rogoca nodrau moku na turaga ni Bau mai Verata: “Sa vo ga e dua na ka ni oti nodrau moku na lewe rua oya, meda lai wasea nodra qele kei na nodra yalewa, ra qai veikauyaki na lewena.”

Sa qai tukuna vei ira o Ratu Ca- kobau, “Oya na nodra vosa na turaga ni Rewa. A cava oni vinakata? Mera wasea na noda qele, ra veivotayaki ira tale ga na noda yalewa ra qai veikauyaki keda – se meda vala? O yau e sa lomaqu meda vala, kevaka eda sa qai malumalumu ia me qai mana na nodra vosa.

Siga walu vakadua nodra bose tiko sa qai macala mera sa na vala kei Verata. Ia nira sa vala ra sa qai malumalumu mai Verata, ra mani soro vei Ratu Cakobau.

 

Nira sa soro na kai Verata sa qai tubueduanacaeSuva,ramoku kina na lewena vei ira na turaga ni Rewa.

E vanua vakabau o Suva mani tekivu sara kina nodrau ivalu o
Rewa kei Bau, toso tiko me vica vata na yabaki.

E dua na luvei Rokotuidreketi o Ratu Cokanauto, ra dau vakatokai koya na kai valagi me o Philip. Na turaga qo e nona koro o Nukui, e vasu i Bau, sega ni mani tovata kina kei ira e Rewa, a to ga kei Ratu Cakobau.

 

NAI VALU KEI REWA

Dua na siga ni tiko mai Nukui o Ratu Cakobau kei ira nona ligani- wau era qai raica e vica na waqa ni Rewa nira soko lesu tiko mai Kadavu.

Sa qai lewa o Ratu Cakobau mera vakarewa tale ga mera lai sota e wai. E 200 vakadua na waqa nei Ratu Cakobau, qo me wili kece kina na drua kei na camakau.

E oso na toba o Laucala nira sa soko yani. Sa qai digitaki e tolu na drua lelevu me ratou soko e daku- nituba me ratou coqalaki ira na waqa ni Rewa. Na yaca ni drua e tolu qo na Tui Nayau, na Kabalavu kei na Lemaki.

Na vo ni waqa mera wawa tiko ga e lomaloma. A saqata na Lemaki e rua na waqa ni Rewa sa lala tu nira sa lade kece i wai na lewena mera dro. Rau a saqata na Tui Nayau kei na dua tale na drua ni Rewa, dromu kina na waqa ni Rewa, mate tale ga kina e lewe levu vei ira.

 

A mate tale ga kina e so na kai- waqa ni Tui Nayau. A sokomuria yani e dua na drua ni Rewa na Ka- balavu, lai saqata sara volekata na matasawa mai Beqa. Era qai vei- seyaki na vo ni waqa vakarewa, ra lesu tale i Kadavu.

Era a sota vakarua ena vanua qo. Na ikarua ni sota a donumaka na gauna a kasa kina ena cakau mai Nukulau e dua na waqa ni valagi. A soko yani o Ratu Cakobau me lai raica na waqa ni valagi, gauna e tiko kina e kea rau a soko lesu tiko mai Kadavu e rua na drua, na Bulumakau kei na Bukanivanua. Gauna e rau curu mai kina i daveta ratou qai vakarewa yani na waqa nei Ratu Cakobau me lai coqai rau yani e lomaloma.

E tolu na waqa nei Ratu Cakobau, na Taiwaibula, na Lekau kei na Lewayada. Rau a soko yani na Tai- waibula kei na Lekau rau saqata na Bulumakau, ra mate taucoko kina na lewena, levu tale ga vei ira na kaiwaqa ena Taiwaibula ra mate kina.

Na koro o Lasakau ena gauna e liu. E ciri toka vakayawa na yanuyanu o Viwa.

Na koro o Lasakau ena gauna e liu. E ciri toka vakayawa na yanuyanu o Viwa.

Ia na Lewayada, na waqa a vodo tiko kina o Ratu Cakobau, a qai sokomuria yani na ikarua ni drua ni Rewa na Bukanivanua. A totolo sara na Bukanivanua lai kasa yani e vanua mamaca ra veidrovaki na lewena.

Nodra vakalala qo na waqa era biuta vata tu mai kei na iyau era a kauta tiko mai. Sa qai kau na waqa kei na iyau qo i Suva, ra lai moce kina. Kena mataka cake ra sa qai soko yani i Bau. A qai tini na ivalu nira sa vakavuai Rewa na mataivalu nei Ratu Cakobau, bale tale ga kina na Rokotuidreketi.

A dro bula o Ro Qaraniqio i Soloi- ra, lai tiko voli kina. Erau veitacini ga na tinai Ratu Cakobau kei na tinai Ro Qaraniqio. E turaga balavu o Ro Qaraniqio, ra dau kacivi koya kina na kaivalagi me o “Long Fellow.”

 

Era qai vakavititaka na yaca oqori na kai Rewa me o Lagivala, levu sara kina e Rewa kei na so tale na vanua era sa vakatokayacataki kina.

Dua na gauna a kauti ira na nona liganiwau o Ratu Cakobau i Macuata mera lai tovata kei Ritova ena nodra vala ga vakataki ira.

Era a lai kabai Vunirara ni rau tiko kina o Tui Macuata kei Bete.

Era a vakamai Vunirara ra kovea kina e rua nodra waqa, na Ratu Samu kei na Tui Benau.

Rau a qai dro na turaga rua qo i Naduri, ra muri rau yani kina na mataivalu i Ratu Cakobau, oti rau lai dro sara i Mouta rau lai tiko kina.

 

SAGAI ME LABATI O RATU CAKOBAU

A kauta e dua na mataivalu o Ratu Cakobau i Cakaudrove me lai kabai Natewa me vaka na kerekere nei Ratu Lalabalavu na Tui Cakau, lai soro mai kina o Natewa. Ena gauna vata qori rau sa tiko kina na italatala mai Somosomo, qo o rau na kena isevu e kea ena 1839, nira se tawalotu tu na itaukei. A sagai sara vakavica me labati o Ratu Cakobau, ia a dreve kece na sasaga.

Dua na siga a vakavakarau na turaga qo me gole yani i Buretu ra qai rogoca rawa e so na turaga ni Rewa, ra liu sara ra lai wawa mai kina mera mokuti koya.

Ia e qai dua tale vei ira, o Seruidakuwaqa, e lai wawa toka ena batiniwai donuya na igole ni bera nida curu yani ina koro.

Ratu Tanoa Visawaqa.

Ratu Tanoa Visawaqa.

A sega ni lomai Seruidakuwaqa me mate o Ratu Cakobau mani vanataka kina nona dakai ena gauna sara ga se qai votu mai kina na nona waqa, me rawa ni lesu tale i Bau.

Ia e kalougata ni gauna era sa rgoca kina na cabolo ni dakai era sa lesu tale i Bau.

Ni sa lesu yani i lomanikoro o Seruidakuwaqa era sa kila toka mai e so na turaga ni o koya sara ga a lai tukutuku rawa oya vei Ratu Cakobau.

Nira sa tarogi koya a qai sauma mai, “E dina niu sega ni vasu i Bau se meu wekai Ratu Cakobau, au sega ga ni duavata me mai labati vakaloloma tu e ke.”

 

RATU DOVIVERATA

E dua na taci Ratu Cakobau o Ratu Doviverata, e vasu i Rewa. Na turaga qo a tovolea vakalima me vanai Ratu Cakobau ena nona loma ni vale ia e qai ca tiko ga na nona dakai.

A qai lai tukuna o Ratu Cakobau vei Tanoa na ka e via cakava vua o tacina mani lewa mai o Tanoa me lai mokuti Ratu Doviverata.

Ia ni sa raica mai na kaivalagi dau vakaisulu masi tu ga vakaviti, ilala tale ga nei Ratu Doviverata nona sa mai vesu o nona itau me kau vei Ratu Cakobau, a qai ucuna mai na nona dakaileka me vanai rau na mai veivesu.

Ia e qai kacivaka yani o Ratu Cakobau me dua e mokuta na kaivalagi, mani dro, sega kina ni vana.

 

Ni sa moku o Ratu Doviverata rau a qai kuna tale e rua na turaga ratou a bukia vata mai na vere.

E levu sara na ivalu nei Ratu Cakobau ena gauna e se bula tiko kina o Tanoa ia au sa sega ni rawa ni talanoataka taucoko ena ivola qo.

Ni sa tubu me qaqa o Ratu Cakobau era sa qai vuvutaki koya e so na turaga e Bau, ra gole tale ina veivanua mera lai vukici ira mera meca tale kei Ratu Cakobau.

Ia e dreve kece ga na nodra i naki. Au vakabauta ni na sega ni kaukaua tale o Bau me vaka na gauna a veiliutaki tiko kina o Ratu Cakobau.

 

Ena qai tomani tale yani ena macawa ka tu mai.

Na ivurevure ni tukutuku: Tabacakacaka iTaukei

 

Story by: LUSIANA TUIMAISALA

Feedback: lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj



Got A News Tip


Get updates from the Fiji Sun, handpicked and delivered to your inbox.


By entering your email address you're giving us permission to send you news and offers. You can opt-out at any time.


Subscribe-to-Newspaper