Sigararama

Soli Ko Viti Ki Peritania

Ni sa lotu gona o Ratu Cakobau sa qai yaco mai o Tupou na Tui Toga kei na nona mataivalu me mai vukei koya. Era vodoka mai e 40 na drua. Era cavutu ra lai kabai Kaba ni meca tiko kei Bau, ra vakavua na koro, ra mokuta talega kina e levu na meca.
08 Oct 2022 17:38
Soli Ko Viti Ki Peritania

Sa lotu o Ratu Cakobau ena 1857, ka sa yacana vakalotu kina o Ratu Apenisa.

NA LOTU

Dua na gauna a qai lako mai Viti na Tui Toga o Tupou ena 1855 (e rairai dodonu beka me 1853 qo) ni lesu tiko mai Sydney ena waqa ni kaulotu na Jone Wesele (John Wes- ley). Ni sa tiko o Tupou mai Viwa, vata kei ratou na italatala, a qai cikevi koya o Ratu Cakobau me rau mai to mada ena nona ivalu nira sa vuki kecega na veivanua mera kena meca.

A qai tukuna vua o Tupou, “Au via vukei iko, ia e leqa ga ni o se sega ni lotu, kevaka o vuki mo lotu au na qai vukei iko.”

A qai yalataka vua o Ratu Cakobau ni na lotu.

Ratou sa dau lako tale tikoga i Bau ena gauna oya na italatala me ratou lai vakalotutaki koya, qai dau kena isau tiko mai me ratou wawa me bale mada o Tanoa ni sega ni taleitaka na lotu.

 

BULI NA VUNIVALU, LOTU O RATU CAKOBAU

Ia ni sa qai bale o Tanoa na vunivalu sa qai vuki mai o Ratu Cakobau me lotu. Era sega ni taleitaka na turaga ni Bau na lotu mani lewa kina o Ratu Cakobau mera lako kece yani na bete vua, oti qai lewa mera kuita. E keri ra sa qai biuta kina na qaravi kalouvu, ra saumaki mai mera lotu.

E na 1853 a buli kina me vunivalu o Ratu Cakobau ni sa bale o Tanoa, va taucoko tiko kina na watina:

  • o Adi Samanunu,
  • o Adi Qalirea na tuakai Adi Samanunu a tolu kina na lu- vena: o Ratu Sukuna, Adi Lusiana kei Ratu Wiliame.
  • Na ikatolu ni watina o Adi Lalawaciwa, na marama ni Lakeba, ka rua kina na luVena; Ratu Yavala kei Adi Mataika.
  • Na ikava ni watina o Adi Uvu, marama ni Cakaudrove, rau sega ga ni vakaluveni.

Gauna e sa lotu kina sa qai biu e tolu na watina, rau sa qai vakamau vakalotu ga kei Adi Samanunu, rau papitaiso ena 1857, sa yacai Ratu Ca- kobau vakalotu kina o Ratu Apenisa, o Adi Samanunu me sa o Adi Litia.

Ni sa lotu gona o Ratu Cakobau sa qai yaco mai o Tupou na Tui Toga kei na nona mataivalu me mai vukei koya. Era vodoka mai e 40 na drua. Era cavutu ra lai kabai Kaba ni meca tiko kei Bau, ra vakavua na koro, ra mokuta talega kina e levu na meca.

Ena loma ni gauna qo era sa lewe levu sara kina na kaivalagi era gole mai Viti ni levu na vanua e sa lotu, so e gole sara mai Merika mera mai veivoli ra voli qele talega.

 

E so na turaga era volitaki qele sara kina vakalevu mera voli dakai. Era kau yaqona ni valagi talega mai vakalevu na dauveivoli, ra mai volitaka sara vakarawarawa ni se sega tu ni vakalawataki. E so gona vei ira na turaga era gunuva vakasivia na yaqona ni valagi era a lawakitaki vei ira na kaivalagi era mai voli qele.

E sega ni dau gunu yaqona ni valagi o Ratu Cakobau, sega tale ga ni nona ivakarau me dau volitaki qele. E lomana ga mera tiko veimaliwai vinaka na turaga, me sautu tikoga na vanua, kua na veivaluvaluti.

Era a tiko talega e Viti ena gauna oya na kai Merika ra qai dau tukuna lesu tiko ina nodra matanitu na butakoci kei na vakacacani ni nodra iyaya kei na itikotiko. A qai kama gona na nona vale na mata ni Merika o Mr Williams, a vakaitikotiko mai Nukulau, beitaki ira kina na itaukei.

O Levuka ena gauna e liu.

O Levuka ena gauna e liu.

Era sa qai vuki tukuna tiko na kai Merika vua na nodra mata me saumi mai na veika era sa vakayalia, ra bilitaki Ratu Cakobau ni vuna duadua tiko.

Ia a sega ni vakayavu na nodra veibeitaki, ra lasu talega.

Ia ni sa vaqaqa na matanitu o Merika na veika qo sa qai tala mai e dua na manuwa ena 1855 me mai vaqaqa, me vakatulewa tale ga ena kena saumi lesu. Era vinakata sara vakalevu na kai Merika na veiyanuyanu ena lomai Viti ra mani vakatura kina mera taura me isau ni veika e vakacacani vei ira.

 

SOLI O VITI KI PERITANIA

A lai tukuni vei Ratu Cakobau me gole yani ina manua a kele tu mai Levuka mera lai veitalanoataka na leqa qo. A qai gole o Ratu Cakobau me lai kerea na Kaunisela ni Peri- tania me rau salavata ina manua me lai tokoni koya ena veivosaki.

Ia gauna era sa raica kina na kai Merika ni rau sa salavata yani kei na mata mai Peritania, sa mani sega ni yaco rawa kina na lomadra, mera sa taura na veiyanuyanu lel- evu e Viti.

Sa macala ga mai ni veivosaki me sa na qai sauma yani e 9,000 na paudi me kena itotogi.

 

Ni sa vakasamataka o Ratu Cakobau na ilavo qo ni sa rui levu, sa qai yalataki Viti vua na marama Ranadi o Vikatoria ena 1858; me sa Tui Viti tale ga, me vaka e vakatokai koya kina na matanitu o Merika, me sa itavi gona ni matanitu ni ranadi me sauma na ilavo e lavaka mai oya na matanitu o Merika. (Na Tui Viti e kacivi kina e ke e cala vei au, e veicalati tale ga.

O koya e kacivi me Tui e kena ibalebale ni rawa ni tucake tu ena dua na vanua nira dabe se toka e ra na kena vo. Na itutu gona ni Tui Viti e dodonu me taura na turaga levu e liutaki Viti ni sa dua na yasana ena matanitu vakaperitania.)

Ni oti oqori eratou qai sainitaka e dua na kena ivola o Ratu Cakobau kei na vica na turaga, me ratou yalataki Viti kina, a qai vakau ena 1859.

Na Tui Toga o Jioji Tupou nai karua.

Na Tui Toga o Jioji Tupou nai karua.

A qai lesi mai Peritania o Kanala Smyth me gole mai me mai vaqaqa na kerekere qo, se dodonu me vakadonui se kua. Ni sa lai vakaraitaka nona itukutuku o Kanala Smyth era qai sega ni vakadonuya na veiliutaki tiko ena matanitu mai Peritania.

A qai lewai vua na kovana mai Niusaucawelesi me tukutuku vei Ratu Cakobau kei ira na turaga ni sa sega ni vakadonui na nodra

kerekere. Sa qai volavola mai vei Ratu Cakobau.

Na ivola qo a qai vakadewataki vakaviti, tabaki qai veisoliyaki vei ira na turaga. E sega ga ni ma- tata vei au se o cei e vakadewataka vakaviti. E rua na ilavelave ni ivola oya a soli vua e dua na turaga ni Cautata ena tikina o Bau, na yacana o Koroikoyanamalo, e dua na ilavelave e soli vua e vakaviti, dua e vakavalagi.

 

Sa mate makawa sara na turaga qo qai kunei na ivola qo ena nona loma ni kato, sa duka qai kakabasubasu. A tukuna vei keirau kei Ratu Kadavulevu o Asaeli, e dua na kai Cautata, ni a kune e dua na ivola ena kato ni turaga oya.

E sa makawa sara na ivola oya, nanuma o Asaeli de baleta na ilavo. Keirau qai tukuna gona vua me lai kauta mada mai. Ni keirau mai raica keirau qai kila ni dua na ilavelave ni vola ni kovana mai Niusaucawelesi vei Ratu Cakobau kei ira na turaga era a yalataki Viti ena gauna ya.

 

E vaka koto qo na ka e volai toka kina:

“Na ivola ni Kovana kei Niusau- cawelesi vei ira na turaga e Viti me vaka e vakaroti kina mai Peritania.

Na itukutuku ni turaga o Sir John Young na turaga levu, ulu ni veiliutaki, Kovana Levu ni koloni o Niu saucawelesi.

Sa volavola yani ena ivola qo na kovana kei Niusaucawelesi vei Koroikoyanamalo kei ira na turaga ena veivanua e Viti.

Ni Bula.

Sa vakaroti au na turaga levu na Duke of Newcastle, o koya a lesia na ranadi me dau qaravi ira na veima- tanitu vakaperitania tu yawa, meu tukutuku yani vei kemuni na tura- ga ni Viti oni soqoni vata, ni ratou sa lesi au na minisita ni ranadi meu tukutuku yani.

Era sa bosea sara vakavinaka na minisita ni ranadi na veika baleti Viti, sa mani lesi kina o Smyth, na turaganivalu, turaga dina, turaga vuku, me gole yani i Viti me lai vakadikeva vakamatailalai.

Ni sa mai vakasavuitukutuku o Smyth, sa mai bosei, era sa qai vaqaqa na minisita ni ranadi se vinaka beka me sa laivi tikoga vei ira na cakacaka tiko mai Viti mera veiqaravi tiko ga kina, se me sa qali i Peritania?

Era sa qai tukuna na minisita ni ranadi vua na kovana kei Niusaucawelesi me vakadewataka vei ke- muni na turaga e Viti nira sa sega ni rawa ni vakasalataka na ranadi me ciqomi Viti. Sa kilai votu na nomuni doka kei na nomuni nuitaka na itovo vakaperitania kei na kena veiliutaki, ena nomuni via sema mai kina. Qo ena dau nanumi tu.

Qo na ka era dau guta o ira na lomani ira na lewenivanua, kei ira na via torocake me vakataki kemuni, sa lomamuni dina moni torocake ena bula savasava. Na itovo ni veidokai qo ena dau nanuma tu na matanitu.

Sa tu gona na vuna oni sa sega ni ciqomi kina e Peritania, ia moni nanuma tiko ni taleitaki sara mai Peritania na nomuni via bula sau- tu; era na masulaki kemuni talega e lewe levu me sobuti kemuni na veivakalougatataki mai cake moni vuku vakalevu, sinai ena bula vakayalo.”

A kauta mai na ivola oqo o Robert Jenkins, na kavetani ni manua ni Peritania na HMS Miranda, ena ika 11 ni Jiulai, 1862.

Ni sa sega ni vakadonui na ivola kerekere a qai kerea e dua na kabani mai Malevani o Ratu Cakobau me solia mada e liu na 9,000 na paudi, me kena idole e dua na vanua levu.

Na marama Ranadi o Vikatoria ena yabaki 1875.

Na marama Ranadi o Vikatoria ena yabaki 1875.

VAKAREWA NA KUILA NI MATANI- TU VAKAPERITANIA E VITI

A qai bokoca na dinau qo na matanitu vakaperitania e Viti, ni sa vakarewa na kena kuila.

A lomai Ratu Cakobau me cokovata o Viti me dua ga na matanitu, qai kena seva ga nira sega ni duavata kina na turaga ni veivanua. Era dui dre ga nona mua, so era sa via vakaduria ga na nodra dui matanitu. A mani tubu tale ga kina na tiko yavavala kei na lomataqaya.

Ena 1871 ratou sa qai vakaduria kina e dua na matanitu o Ratu Ca- kobau kei na vica na turaga ni valagi, de rawa ni na vakaduavatataki Viti. A kena tui o Ratu Cakobau. Na yaca ni matanitu qo na “matanitu vakaviti”.

(Qo e yacana beka ga vei ira na kaivalagi era a vakaduria na matanitu qo – a yacana dina beka vei keda na Matanitu o Viti.) A qai vosa bubului o Ratu Cakobau me baleta na nona itavi vakatui, volai toka kina va qo na nona vosa:

 

NAI KATOLU NI WASEWASE – Ena qai tomani tale yani ena macawa ka tu mai.

 

Story by: LUSIANA TUIMAISALA

Feedback: lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj



Got A News Tip


Get updates from the Fiji Sun, handpicked and delivered to your inbox.


By entering your email address you're giving us permission to send you news and offers. You can opt-out at any time.


Subscribe-to-Newspaper