Sigararama

O Suva Makawa

O Suva na ucuna ena kedrau tadrua na koro o Suvavou kei na toba o Laucala.
23 Oct 2022 15:23
O Suva Makawa
Nai taba kei Suva ena gauna oqo. Veitaba: Leon Lord

O Suva na ucuna ena kedrau tadrua na koro o Suvavou kei na toba o Laucala.

Ena macawa oqo eda na raica tiko kina nai talanoa kei na veika me baleti Suva Makawa. E levu sara vei keda eda sega ni donuya na itu­vaki kei Suva ena gauna oya, ia ena totoka meda na vakamuria mada yani na kena italanoa.

O Suva na ucuna ena kedrau tadrua na koro o Suvavou kei na toba o Laucala. I vanua e veiyalaya­la kei na Waimanu kei na Wailevu e cake. Na Wailevu e yacana dina, ia e sa vakatokai tiko ena gauna oqo me `Rewa River’.

Nida yacova na wai o Tamavua kei na gaunisala makawa i Coloisuva, sa yala ga e kea na domo se lewa nei Tui Suva. Era kainaka nira a cabe­baleta na nodra qase mai na veide­lana e lomai Vitilevu mai Saivou ena toba o Navitilevu. A nodra turaga o Tabanimakoveve, kainaki ni kawa dina nei Degei. Na tinana e nodra marama na veli. A vakataka mai vei ira na lewei Suva ena gau­na oya na qaravi ni nona kalou, na yacana o Naleka. E dau waqawaqa koli yani vei ira era qaravi koya.

Era sa kawaboko makawa na ya­vusa veli, sa vaka mera sa kilai tu ga vakaitukuni. Era a qai lai kune sara tale ena dua na gauna e muri ena ulu ni Wainunu mai Bua. Ena nodra toso tale mai vakayavusa, sa lai vakoro e dua na kena iwase ena tai ni Waimanu kina ceva. Oti era siro sobu tiko ga i baravi, era yaco­vi Tamavua yani, i Rairaiwaqa sara – a qai nodratou itikotiko vakadede na Kacabeti (Cuthbert). Sa qai lai tini na ilakolako oqo ena delana e daku ni valenilialia se bakava e Suva.

Victoria Parade in 1950 with MacDonald's Hotel at Extreme left. The hotel was wrecked by the hurricane which devastated suva in January 1952. Caine's studio are still in business. Veitaba: National Archives

Victoria Parade in 1950 with MacDonald’s Hotel at Extreme left. The hotel was wrecked by the hurricane which devastated suva in January 1952. Caine’s studio are still in business. Veitaba: National Archives

KORO NI VALU

E nodra koronivalu na delana mai Nauluvatu. E drodro e ruku ni kena barivatu e dua na wai. E se laurai tiko ga e va na yavu, ratou se tuva vatu vinaka koto ga ni sa sivi e dua­nadrau na yabaki nodra sa vakala­la mai kina na lewena. E ratou yavu ni vale lelevu vava.

Na kena e voleka sara i gaunis­ala e nodra itikotiko na marama, tarava na yavu ni valelevu (vale ni turaga). E mata ni valelevu e koto kina na yavu ni vale ni bose, qai lai davo koto vakalailai e ra na yavu ni burekalou ni nodra vu o Ro Vonu.

Na yavu vava oqo e vakaraitaka ni ratou vale mokimokiti me vaka mai Wainimala, Navosa kei na so tale na vanua.

Ena veikau e yasa ni barinivatu i vanua e vunitaki vinaka toka kina e dua na qara e dau nodra ivunivu­ni se idrodro na katikati, oya o ira na yalewa kei na gone ena gauna ni leqa. E tu yadua na koro ni gauna oya e sega na kena idrodro vaka oqo. Na kedra ibulubulu na itaukei ni vanua e dua na dela ni bariniva­tu lailai. Na kedra ibulubulu na tur­aga e dua na qara ena tai kei Walu, sa sega tale ga ni vakayagataki oqo ni sa talaraki. Na matasawa, nodra ikelekele ni waqa e koto ena veido­go e ruku ni barinivatu i Walu.

Sa dua na koronivalu uasivi, ni taqomaki vinaka. Ena yasana yani i valenilialia e vakarerevaki sara na kena barinivatu. Ena yasa ni gaunisala ni matanitu i vanua, e koto i cake na ikeli ni koronivuli, qai drodro tikiva toka na wai lailai o Dukula. Era vakaitikotiko na itaukei e maliwa ni dela ni qara kei na gaunisala. O ira na kai Walu, na gonedau, era voleka mai baravi. E laurai tale ga kina na nodra bureni­sa, oya na vale era dau moce kina na tagane.

A dau isakisaki tu kei Suva ena gauna e liu na qara e dau idrodro ena gauna ni valu, ia nikua sa vakacacana na sala ni qiqi ni a ta yani kina. Sa kabuacara ga kina na ivorovoro ni vatu, sa nuku wale tale ga ena vuku ni kelikeli. Era sa tatalaki na vunikau mera vunia tu na idrodro. Sa sisi e dua na yasa ni qara, sa yali sara na kena irairai ni sa duka vakalevu.

E dua na turaga a cakacaka vaka­dautukivatu ni matanitu, o Koka­reni. A vulagi sara, a liaca na kena itukutuku makawa, ia e vaka oqo na ka a vola ena 1910: “Volekata na vanua ni cakacaka, era kune kina eso na qara totoka. Ena uasivi sara ke ra qarauni me samaki. Nira vole­kati Suva tiko ga e daumaka sara mera kua ni talaraki se vakawaleta­ki. Oya ga na vuna au vakaraitaka kina vakadodonu vei kemuni na ka qo. Me ta vinaka na kedra sala me ganiti ira na saravanua mera sara­va.” E dina kece na veika e tukuna o Kokareni.

E dau totoka vakaoti nida rai mai ului Nauluvatu ena gauna e liu. E koto na wai siliva makare e ruku­na, yacova sara na vuso ni ua vula­vula mai daku ni cakau. E vaka ga e droinitaki tu e matada na veivatu kei na nukurama. Ra veisokoyaki vakamalua e daveta na waqa lalai.

Mai tai, e rairai kabukabua tu mai kina o Rama, wavusasa tu vaka na sotia yadra ena maliwa ni veiulu­nivanua. E laurai vinaka sara qai mai cere duadua tu vei ira, a kilak­ilai rawarawa tale ga na uluniva­nua drua, na medrau sucu na drua. Nida rai i wai, e davo welewelei koto kina na nodra yanuyanu tura­ga na dau ni vilavilairevo ni noda vanua, o Beqa.

Nida vakayawayawa sara tale yani i wai ni draki vinaka, e votu mamaca tu mai na veiulunivanua ni babatokalau kei Kadavu. Nida rai vakababa kina tokalau ni toba, e vakasakiti na drokadroka vinaka ni veivunikau (nikua eda sa raica ga na iboro damudamu ni veide­lanivale ena vanua oqo).

Daumaka na bulabula ni drauni­kau me vaka na ivi, vutu, uto kei na levu tale, qai curu maliwa toka na vesi kei na niu. Oqo gona na vuna e vakatokai kina na vanua bulab­ula oqo me o Muanikau (ucuna na kau). E kovuta na vanua taucoko e kea me siviti Nasese.

Ena dua na gauna a sagai me tei na dovu ena vanua qo, ia a dreve ni sega soti ni vavaku na kena qele. A vakaleqa vakalevu na cagi kei na uca ni kuitaka se liwava tani na qele, vakavuna me cere na tadevo, sega ni tei rawa kina na dovu. E levu tale ga na kau e Suva era kau vulagi, ra kau mai vanua tani me mai tei kina.

Na gaunisala e Turaki ena gauna e liu. E taba toka ena yasana imawi na imatai ni valenilotu e Viti na Marist Order ena 1949. Veitaba: National Archives

Na gaunisala e Turaki ena gauna e liu. E taba toka ena yasana imawi na imatai ni valenilotu e Viti na Marist Order ena 1949. Veitaba: National Archives

NAULUVATU KEI IRA NA LEWENA

Sa tubu na kawa e Nauluvatu, qai cokovata tale kei na so na mataqali, okati kina o ira na kai Nacokaika. Era a vakaitikotiko vakalailai mai Bawalai volekati Tamavua ra qai toki i Vatuwaqa kei ira na kai Nau­luvatu.

Ni sa tubu na kedra iwiliwili, qo ena nodra vakavakaluveni kei na nodra sa mai cokovata kei na yavusa tale eso, me vaka e dua na iwase ni kai Nacokaika, sa macala vakasigalevu ni sa vinakati e dua na itikotiko vou me rauti ira, me rawa tale ga nira teitei kina. E dua na vanua a nanumi tiko na delana mai Vatuwaqa, yacana tiko e daidai o Kaunikuila. E liu e dau vakarewa ena delana qo na kuila ni kabani ni waqa e vakarau curu mai daveta, me vaka na nei Boni Vilive, dau kuila vulavula davo kina e dua na draunikau levu qai volai kina na `SS’. Nira dau raica ga na gone la­lai e Suva ena gauna oya, era dau kacivaka sara “SS Malake, kuila draunikau.” Oya sa vakarau kele na Malake. Dau tiko na kuila nei Morisi kei na veikabani ni waqa tale eso. E duri tu gona e delana oya na kaunikuila dau vakarewa kina na kuila ni waqa e curu mai daveta, me laurai ena veiyasai Suva.

O Vatuwaqa e rau duidui sara kei Nauluvatu ni sega ni barinivatu. Ia e koronivalu vinaka tale ga ni dela­na cere sara qai siviraki na qele me bai ena veivanua e yaga kina.

Na gaunisala mai Nauluvatu i Vatuwaqa e muria sobu na wai lailai o Dukula me volekata yani na savu mai Walu, ena vanua sa lutu sara kina na batiniwai. Na vanua oqo a yaco kina e dua na kama ena drau na yabaki sa sivi, se nanumi vinaka tiko ga. A tucake tu eke na Tui Suva o Roko Saketa, vakarogoca tiko e dua na yamata, ra qai basika yani kina vakasauri eso na marama ni Rewa nira suka tale tiko i Lomanikoro. E lomana me vakalala vei ira ena nona va­karokoroko, se wede beka a qai lade kosova vakanadaku na drekeniwai. Ke a ladecala se sisi na yavana, ke sa vunimena sara ga ena gauna oya

ni na tau bitalaki ena veivatuloa e ra. Kena vinaka ni a mani sega ni yaco e dua na leqa. Sa qai yaca ni vanua oya o Nailadelade nei Roko Saketa.3

BAI NI BULUMAKAU NEI KACIBETI

Sivi e kea, eda takosova na bai ni bulumakau kina gaunisala na Waimanu, vakamuria sobu, lai ta­koso ena daku ni vale nei Misi Lese­li Barauni, kina gaunisala na Emi mai Turaki, yacova sara yani na itatakoso e Nubukalou. Na vanua taucoko ena tadrua ni gaunisala na Waimanu kei Walu e dau vakatokai me o Waluwalu, baleti ira na kai Walu, na gonedau, nira dau vakaya­gataka vakalevu.

Na bainibulumakau nei Kaci­beti e yacana o Vunibaka ni tubu tiko kina e dua na vunibaka levu. Kainaki nira dau lili vaka-beka kina na yalodra na gone sucumate. A yacai Turaki e liu o Nadruku. E yasa imatau ni gaunisala makawa veibasai kei na ulu ni gaunisala e Turaki, e koto kina na iteitei ni ke­dra na vulagi. Na vanua nei Misi Si­tati (Sturt) o Naivua. Na vale kei na vanua nei Misi Makisi (Sir Henry Marks) o Vunidogolai, ia na vanua mai na gaunisala na Jonisoni kina koronivuli ni Lotu Katolika na Ba­raca e yacana o Nailawa, e lala tu, dau nodra iteitei na kai Naqi mila, o ira na vakatawai Nauluvatu nira sa toki e so ki Vatuwaqa, ra qai cok­ovata tale ena koro makawa o Suva.

E cake mai, ena ikawakawa e Nubukalou, a dua kina na idulumi. Na rewaira ni ikawakawa qo e rai­rai baleta me veirauti kei na tobu o Naisamuni. Ni sivi na tobu e savu na wai kina veidogo, dau qolivi vakalevu e liu. A veidogo kece mai na batiniwai me yaco kina Ellery Street, vakakina e Valenikarasini. Na veidogo ena maliwa ni gaunis­ala na Nubukalou kei na Raniki, sa qai tiko kina e rua na ivaronikau, na nei Misi Wani kei na nei Misi Malo. Kainaki ni dua na cagilaba e liu, a qai takasa i vanua e dua na waqa na “Suva” kina mata ni nodrau sitoa ni niubuta o Barauni kei Josik, sa ikelekele tiko ni mo­toka e daidai ena yasai Morisi.

Sa qai gole na sala mai na itatako­so e Nubukalou kina gaunisala na Nolisi mai Naivakananumi, dodo sivia na veibai ni bulumakau kei na so na gaunisala ta vou, kosova na gaunisala na Rewa kina ruku ni de­lana cere i Vatuwaqa, na vanua dau lakolakovi dredre ena taubi ni uca.

Ia, a dodo koto yani e dua tale na sala mai na rua na koro vaka Na­vuna, o Tacirua volekati Tamavua kei Naivuvui volekati Coloisuva, a dodomuria na gaunisala i Suva nikua, qai takosova na wai yawa toka mai Naisamuni e ra. Kainaki ni vaka e nakiti na dodo ni sala oqo ni tawasei ira toka na lewenikoro e rua, nira sega ni dau veilakovi, ra veimecaki. Ena dua gona na gauna, a moku kina mai Naisereni, ena dua na ivakatawa volekata na gaunisala kina toba o Laucala, o Maravola, e dua na kai Suva. A yaco tale ga na leqa vata oya vua e dua tale, ena qa kilo o Kacinavua­ka, veibasai vinaka toka kei na ika­bakaba ni vale nei Sitati (Sturt). Na veimoku vaqo, e dau kena iubi tiko na va kata vuaka.

A far cry from narrow track Rodwell Road in the late 1960s. Veitaba: National Archives

A far cry from narrow track Rodwell Road in the late 1960s. Veitaba: National Archives

VATUWAQA

Nira dau cavuti Vatuwaqa na noda qase ni gauna oya, e kena ibalebale ga na koro mai Kaunikuila. A teki­vu tawani ga vei ira era toki mai Nauluvatu, sa qai koro levu sara me siviti Nauluvatu, ra sa qai kedra meca sara nira sa mai qati ira toka.

E vanua kabakabai dredre na va­nua qo, qai kuria na kelikeli a caka kina, ia e se raici rawa tu eso na wena e daidai. Nida cabeta cake na baba cere mai na gaunisala na Rewa, eda na yacova yani na vanua a toka kina na Burenisa se nodra vale ni soqo na mataivalu. E davo ravita toka na Burenisa na vatu tabu a vakatokai me o Radi Vatu­davilai. Vakalailai tale yani i liu, e laurai kina na yavu ni nodra koro na bete, a dau toka kina na bureka­lou, qai duri tu e yasana na vatu ni bokola. E kainaki ni vanua qo a dau kedra ibulubulu tale ga na turaga.

E toka na korolevu se koroturaga kei na kena raralevu ena vanua sara ga e tubu tu kina na vunitavola tabu. Sa tiko na wakana mulo ena valeniyaya maroroi. Ena rawa tale ga ni laurai kina na yavu nei Tui Lakawa.

E dau talanoataki e liu e dua na kedrau italanoa na marama, sa mai vatu toka qo o Radi Vatudavilai kei na turaga o Tui Lakawa. E kainaki ni rau a veidomoni. Dua na gauna, e rau a qai veinaki me rau sota. Ia e yava tauna tiko na marama qo, mani sega ni yaco totolo kina nodrau isotasota. A saga ena nona igu me yaco totolo yani, mani vaka­berai koya vakalevu na nona cegu­yarayara, mani berata na iloku ni sota. Ni qai yaco yani sa kida na mataka.

Ena levu ni nodra cudru na kalou­vu, era sa mani vukici Tui Lakawa me dua toka na buke, na marama me vatu. E kainaki ni sa sucu e dua na goneturaga se marama, ena laurai ni sa davo koto ena yasa ni vatu nei Radi Vatudavilai e dua na vatu lailai mokimokiti vinaka. E se dau dokai ka vakarokorokotaki na vatu o Radi Vatudavilai. Ena dua na gauna era qai voroka eso era sega ni vakabauta, ra qai kauta e dua na tikina. Kainaki nira qai dolo mai kina eso na bacaniqele, ra kania oti na veidalo, sega tale ga ni bula rawa kina e dua na kakana me yacova ni lai toka tale na tikinivatu oya ena kena itokatoka. A qai tokia na vatu oqo e dua na saravanua qai kama kina o Suvavou.

Dina ni duidui na veika eda raica nida vakayawayawa tu ena delai Vatuwaqa kei delai Nauluvatu, ia e tautauvata sara na kena totoka. Ena draki vinaka era vovotu vina­ka tu mai na delana cecere kei Gau. Ena kena vualiku eda rai kosova na buca drokadroka bulabula mai na Tebara. Mai dakuna sara era vo­votu vinaka tu mai kina na veiulu­nivanua kei Ovalau, kina ceva tale, ciri welewelei koto o Ono ni votu vinaka tu mai ena muaicake kei Kadavu.

Ena tai ni toba e ciri koto kina na yanuyanu o Makuluva, dodo mai kina na cakau vakarerevaki na ‘cakau ni kai varanise’, a vakaya­cani vei Patere Beniyamino, oya o Faca Obiri, e dua na turaga ni Vara­nise bete ni lotu Katolika, a mai voca kina na nona waqa, a mate sara tale ga kina ena nona lesu tiko mai Kadavu. E bulu koto e Nukulau e yasai Makuluva ga. A qai yanuy­anu ni korotini e muri, era dau kel­eva e liu na waqa ni vanua tani. Ni bera oya a nona itikotiko na mata ni Mereke ni gauna oya. Na vaka­mai gona ni nona itikotiko ena dua na soqo ena ikava ni Jiulai, a vuna na soli kei Viti i Peritania. Ena ya­sai Nukulau i daveta, a kasa kina e dua na waqa ni Serene ena yabaki 1852.

Ena kedrau tadrua na wai oqo kei na uciwai o Laucala, e koto kina na cakau rau a vala kina na dabea vakaitamera kei Dakuwaqa, qai mate na dabea. Ena tokalau ni ucu­na rau a vala kina na drua lelevu ni mataivalu ni Bau kei Kadavu. Ena ivalu tale ga oqo a qai ravu vakadua kina o Ratu Cakobau.

Era vakaitikotiko vakadede e ucu­na eso na kaivalagi. Era vakavolau ni ta waqa, ia era sega ga ni doudou mera torovi Rewa yani. E nanumi ni a tu ena vanua vata oqo e dua na itikotiko ni lotu Katolika.

Ena dua na draki ca, keimami a lai vakaruru eso i Naqara, ena vale ni dua na turaga ni Mereke yalovi­naka o Esira Woka, qai veiwalitaka kina e dua na bete, o Patere Iowane Batita, na nona a vodoka e dua na manua ni Varanise a kele koto ena toba qai kunea kina e dua na iyaya ni cula laca a sa vaqara dede tiko mai. Na toba vata tale ga qo, a bala kina na ikelekele ni waqa ni ma­tanitu o Merika mai soveataka na toba o Suva ena 1840. Era mai kauti Ro Vidovi vakavesu tale ga kina, na taci Roko Tui Dreketi, ni a dua vei ira na mokuti ira na kaimua ni waqa na Charles Doggett mai Dra­vuni e Kadavu.

Se sega ni lai dede i Merika na turaga qo, sa bale ena levu ni vaka­nananu lesu mai i Viti kei na vakat­agatagasa ni sega ni dua erau bau veikilai vosa qai lecavi sara na vei­sau. A mai kele vakalekaleka tale ga kina na manua ni Peritania a ta­lai mai me mai vaqeavutaki rau na koro o Vutia, ena gusu ni wailevu, kei Kinoya, taqomaki vinaka toka ena veidogo e batiniwai mai vanua.

A dau nodra idrodro na marama ni Rewa ena gauna ni valu. Era qai beitaki ira na itaukei na kaivalagi nira dau yali tawamacala e kea na nodra waqa kei ira na lewena, sega mada ga nira bau kuitaki i vanua.

Sa qai talai mai waqa e dua na ilala mera lai vakamakama. A via bololaki ira tale ga o Perijiaji na Kaunisela ni Peritania, mani lewa me vanataki na dakainivanua lalai, ia a qai kena tale na isamu ni dawa ni a tekei koya tale na dakainivanua qai mavoa vakaca kina. Ena gauna e liu e dau kainaki ni o Nukulau e itikotiko nei Ro Batidua, na tevoro batidua, tiko na nona Burekalou mai Tokatoka.

Thirty-one years ago - old Goverment Buildings on Gordon Street, opposite the Defence Club and now the site of the Anglican Trinity Cathedral The monument commemorated the Deed or Cession. The plaques on the base were removed on demolition of the monument and are now on a new monument at the modern Government Buildings, Veitaba: National Archives

Thirty-one years ago – old Goverment Buildings on Gordon Street, opposite the Defence Club and now the site of the Anglican Trinity Cathedral The monument commemorated the Deed or Cession. The plaques on the base were removed on demolition of the monument and are now on a new monument at the modern Government Buildings, Veitaba: National Archives

Ena qai tomani yani ena macawa ka tu mai.

Na ivurevure ni tukutuku:

Transactions of the Fijian Society

Feedback: lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj



Got A News Tip


Get updates from the Fiji Sun, handpicked and delivered to your inbox.


By entering your email address you're giving us permission to send you news and offers. You can opt-out at any time.


WEET BIX
For All Fiji Sun Advertising
Fijisun E-edition
Subscribe-to-Newspaper