Siga Rarama | Sigararama

O Suva Makawa

Sa tubu na veilecayaki, ia era vakaraitaka tikoga na kai Suva nira tagane
13 Nov 2022 21:25
O Suva Makawa
E dua na wase ni vanua o Vatuwaqa ka donuya na gaunisala na Ratu Sukuna Road. Veitaba: Leon Lord

Sa tubu na veilecayaki, ia era vakaraitaka tikoga na kai Suva nira tagane

Ena gauna vata ni kaba qo ra sa kumuni vata taucoko mai kina na ivalu mai Kalabu, Vuniveilakou, Tamavua, Waimanu kei na veikoro mai ra me lai yaco sara i Mau, ra vutoca na wai o Nabukalou, ra mu­ria sobu mai na sala i waitui vole­kata na valenilotu Jaji, ra muri baravi yani ra lai toka ena loma ni veikau se tu ena gauna oya e rara­levu, ra vakarau kaba yani na koro ena yasana qori.

E levu vei ira na yavusa era sa mai tovata tiko qo era ito ga nei Suva e liu, na nodra rerevaki Rewa ga kei na nodra domona na itokinivalu era mai vuki kina. E qai vakavo ga e dua na iwase lailai kei Lami era a dei tiko ga vei Suva ena gauna dredre oya.

A tekivu na kaba ena tolu na ka­loko ena sigalevu, qo na gauna e dau tukuni nira yadra mai kina na vuaka ni oti nodra vakasigalevu. E dau gauna talei ni kaba vakaivalu, ni levu vei ira na vakatawa koro e se moce, ra se qai sukasuka mai na marama mai na nodra dui teitei.

Ena ivalu e liu o ira sara ga na marama era itokinivalu talei duad­ua. Me vaka ga na kena ivakarau a tekivu mai vakayawa na vanavana ni dakainivanua, sega soti sara ni mani vakacaca. A davo ga e so na duru ni bainikoro, e sega ga ni vakaleqai ira sara na kena ivakata­wa. E rau niu ga kei madrai, me yacova sara ga na gauna era sa qai yavala kina na kai Lomaivuna era tiko e lomanikoro.

Era dui lavi ga mai ena matadravu vata ga era a veitalanoa tiko kina kei ira na itaukei ena bogi, ra qai visa na vale. Vei keda na kila na ga­cagaca ni vale vakaviti, sa macala na ka ena yaco, sega ni dede sa ca­udre tu na lomanikoro. E teteva na veivale nira veivolekati tu ga, sega sara na ka e vakavoca, me lai yaco­va sara ni sa yameyame na delavu­vu ni burekalou i Navono, yacova sara ni sa caudre na dokana.

Sa tubu na veilecayaki, ia era va­karaitaka toka ga na kai Suva ni’ra tagane. Sa qai dakudra vata e loma ra qai vala toka ena matamata ni koro e veibasai kei na rara ni tenisi nikua. E dua na kena iwase e qaravi ira yani na kai Vuna e lomanikoro, e so tale e sikabotei ira na meca era tuva tu yani e tuba. Sa bula dina na veiraravui. Sa dede sara era qai yacova yani e dua na iwase ni kai Suva na vanua sa rara tiko ni tenisi nikua, era qai mai tuva wavoki mera vala ena yaloqaqa me rawa nira bau dro na nodra veitinani.

Ni sa oti na vala, ra sa davo mate­mate e lewe levu, e lewe vica ga era sa botea mai na baitamata a viri wavokiti ira. E dina mada ga nira mai bale e levu sara na nodra qaqa ena ruku ni veikau e kea, era yalo vakacegu ga nira kila ni lewe levu sara vei ira na meca era bale vata kei ira.

Sa yaga tale ga na nodra vala, baleta ni gauna vata sara ga oya a raica kina o Tabakaucoro, ni vala tiko mai na mua ni koro ka dua, nira sa na druka dina ga, sa mani soqoni ira na nona ivalu, ra qai botea vakasauri na ivalu ni Rewa, mera dro rawa na katikati.

Era sega ni rere se qoqolou se ta­vaiyaya na marama, nodra vaku­sakusa mai era yatova mai na ka­kana ga sa rawa, ra dui vava mai na luvena se na gone cava ga, ra dara­muria na weniyavadra na nodra tagane, ra sivita yani na vanua sa tiko kina qo na valelevu, ra yaco sara yani kina rara makawa sa rara tiko mai Nasova nikua.

Nodra dro tiko mai qo era sa vir­ibaiti ira tiko mai muri na nodra tagane. Era qai cabeta mai na baba ena sala na Williamson, sa tiko kina na vale ni keveli, ra kalawaca mai na wai o Matanawati [rairai dodonu beka me o Matameiwati], ra mai vakacegu toka ena ruku ni veikau buto e Vuniivi [volekata na valenilotu levu ni Momani (LDS) nikua]. Era sa qai muri yadudua yani e so era dro mai na dui rara ni ivalu mai nakoro, mera mai wawa bogi vata kina.

Nida tu mai ena basoga ni sala na Gordon kei na Gladstone meda rai yani kina kaloko ena basenikau eda na liaca se cava era sega ni muri ira sara kina na kai Suva na mataivalu cokovata ni Rewa, me vaka nira sa qaqa, ra sa lewe lailai tale ga na kai Suva. E rua tiko na isau ni taro qo.

Na gaunisala na Reservoir Road e Nauluvatu. Veitaba: Leon Lord

Na gaunisala na Reservoir Road e Nauluvatu. Veitaba: Leon Lord

ITOKINIVALU

E liu era dau via vakaivotavota taucoko ena itokinivalu. Kena ikarua ga ni veikauloa taucoko tu na vanua oya ra qai kila vinaka tu na kai Suva, ena kilakilai dredre kina na nodra ivakavakacegu. Qai kuria nira kena dau sara ena vala e veikau.

E rua ga na ka e rawa ni caka nida sega ni vakadakai ena ivalu va qo. Na kena imatai mera raica rawa mai na yamata na nodra ivunivuni na meca, oti mera cicivi ira lo yani vakasauri. Ia qo ena dredre, baleta ni sivia na veimama ni ito ruarua era yamata tiko. O koya gona era sa qai dau tini viria kina na lawa ni valu. Era kila vakamatata sara na kena iwalewale matailailai, sega ni dua na ka e vo, me vaka nira sa coko oti mada kina na tamadra, tacidra kei na wekadra tale eso.

E sega gona ni ka rawarawa mera talai na cauravou gonegone mera lai sani e veikau, de ra qai coko tale vei ira na meca era sa vuni vinaka toka mai.

Era a sega ni moce vinaka na kai Suva e Vunivaivai ena bogi buto oya. Ra tokatoka ga, e vakalutu lo e dua vei ira e bau doudou toka me lai yamata voli, se dua beka na marama me lai vaqarai watina, se vuetaki beka, se bula tiko ga, ni kaukaua dina na ivau ni veiwatini.

E rerevaki sara qo baleta ni dau oti sa baci rarama vakasauri na vanua buto ena caudre ni duru ni vale mai na koro ni’ra sa viritaki yani me ikuri ni buka ni lovo ni bokola. Ena gauna vata qori era se rogoca tiko ga na kai Suva na domo ni lali mai nakoro, na lali vata ga a vakayadrati ira mera cakacaka se qito ena mataka oya, ia qo sa lali ni nodra mate na wekadra.

Ni sa dede na nodra toka ra sa yaco tale ga yani na muri yadudua tiko yani, sa vakarau dromu tale ga na ivolasiga me vakarau kida mai na mataka, era sa qai yaqa lo yani ena sala kina wai o Naisamu­ni (Holland St), ra vutoca yatudua yani ena kabu ni mataka, ra lai yaco sara kina nodra koro makawa e Nauluvatu.

Ena malawa ni mataka ni vakarau rarama, ena dela ni nodra malu­malumu kei na oca e sa rogo ga mai e veiyasana kece na nodra vakawai ira na marama ni Bau era a marici ira na nodra turaga ra mani biuta kina na koronivalu.

Ia e sa bera na veivutuni, nira sa mamau tiko na meca ena kana bokola ena siga kece oya, ra gunuva tale tiko ga na medra yaqona.

Sa dodonu ga mera viria vinaka tale na banivalu ena veitikina sa malumalumu. E sega soti sara ni levu na botabotani baleta ni sa kau­kaua rawa tiko ni toka e delana, era sa yadravi ga yani na marama ena nodra vaqara kakana mai na iteitei e yasa ni koro.

WAQA NI REWA

Ena bogi ni’ra moce na marama ena qaravatu, me vaka ni sega na vale, era sa veisau yadra toka na tagane. Ni se qai mataka caca ra sa soko yani na waqa ni Rewa kina toba o Walu, ra sa kelekele tu na waqa ni nodra ito ena gusuniwai o Tamavua, sa sega kina ni dua na va­nua mera drusa kina na kai Suva.

E dakudra na toba, mai uludra era wawa toka kina e dua na iwase ni mataivalu ni Lomaivuna e Rairai­waqa (rairai dodonu beka me o Na­irairaiwaqa) donumaka na vanua sa tiko kina ena gauna qo na itiko­tiko nei Raymond Hedstrom.

Era qai tu e loma e so na iwase ni mataivalu ni Noco kei Tamavua, sa sega tale ni rawa nira qai dro ena salata, na sala makawa kina Waimanu, mera maroroi vei ira na wekadra mai colo.

Era sa sogo sara ga na kai Suva ena loma ni yaloka.

Era sega ni viribaiti vakadua, baleta ni kilai ni sa na drdre vei ira mera botei ira mai, qai kuria ni tu tale o ira na katikati.

E bogi rua nodra cibi na iwase levu ni mataivalu ni Rewa. Era kana moce ga e Suva ni koro levu qai bini tu kina na kakana, sinai vinaka tale tu ga na bi ni vonu me baleti ira na vulagi mai Lomaivu­na, ia na bokola li, sa sega ni caka rawa.

Ni’ra se tuvaivalu tale tiko na turaga, era cola iwau tu ena doka­doka na cauravou, ra dui boletaka, se lasutaka beka, na nona qaqa ena ivalu, e qai dau karaci ira ga mai na turaga mera lai keli uvi se vaqara vuaka.

Na bolebole va qo e sega ni ka ni dokadoka, e ka vakavanua makawa dau caka ga ni vakarau na ivalu.

Ni qai vakavuai oti ga na koro ra sa vakatadumata sara na turaga ni Rewa i Bau vei Tanoa me vakarai­taka ni kena sa kama oya o Suva sa buluti kina na ca, sa na mudu tale ga kina na ivalu. Ia ni oti tale e bogitolu era sa toso yani na vei­mataivalu mera lai kovuta vata na delai Nauluvatu.

Ena bogi yani e liu era a bose na kai Suva, ena nodra tatalai toka ena ulunivanua e loma ni koronivalu sa kovuti toka qo. Ke ra lewe lailai beka na marama, ke rawa beka na viribai, ia e dreve ni sivia tiko e le 500 na katikati qai sega tu na kedra.

Sa dre tiko na qaqa o Ratu Naileba mera toka dei ga e kea me yacova ni’ra na suka na meca, ni sega soti ni dau dede na kaba va qo. A dusi­maka tale ga ni rui dredre mera dro na yalewa ni’ra sa rui lewe levu qai yadravi matua na sala.

Ia ratou qai cikeva mai o Taukei Vunidawa (qai mai yacana e muri o Ratu Manase) kei na so tale na turaga ni na dredre mera suka na meca nira bini tu na goneyalewa e loma ni koronivalu (o ira ga qo na itoki era vinakata vakalevu na meca). Qai kuria qo nira na kana tiko ga na meca ena nodra iteitei kei na nodra na kai Lomaivuna ni voleka toka ga, ia e loma ni koroni­valu sa na oti totolo na kedra. Sa mani ratou duavata mera sa soro ga, mera kerekere ga mera vagala­lataki mera yacova mada ga na ikawakawa mai na Waimanu, mera qai bula e tai. E qai kuria na leqa nira sa lewe lailai na nodra tagane, ra sa malumalumu ra mamavoa tale ga, era na qai vakaloloma sara na yalewa kevaka era sa mani raw­ai ena nodra vuki kaba tiko ga mai na meca.

Na kaloko ena Thurston Garden ka cavuti tiko ena italanoa oqo ni toka ena basenikau, ka rawa ni da raica mai ena basoga ni sala na Gordon kei na Gladstone Road.

Na kaloko ena Thurston Garden ka cavuti tiko ena italanoa oqo ni toka ena basenikau, ka rawa ni da raica mai ena basoga ni sala na Gordon kei na Gladstone Road.

NODRA ISORO

Sa qai vakabau mera sa soro. Ena mataka ni ikaciwa ni Epereli ni ya­baki 1843 a kauta kina o Korotabibi na mataki Vuna na nodra isoro, e dua na kamunaga (kamunaga levu sa lai damu tale tu ena kena vuki lumu ena waiwai kei na rerega), kena ikuri e dua na goneyalewa to­toka ni Suva, me vaka ga na kena ivakarau.

E luve ni turaga na goneyalewa qo (e ka beci me soli na goney­alewa tauvanua), musudonu qai rairai totoka. Me vakataki ira kece na goneyalewa ni Suva, e sega ni vakataratutu ni a dau tadra tu na goneyalewa qo ni na mai duguci me lai liga ni tabe mai na yanuyanu turaga o Bau.

Ia e sa mai seva na vakanananu oqo. A sili sara ena matakacaca, lumu ena waiwai e se bau vo toka ena lomanikoro (e sega nira dau sigasigani vakalevu na kaicolo), mai sulu qai mai taubale yani ena dela ni voraki kei na rarawa levu ni sa sega ni yaco na veika a dau diva tu.

Ena dakunilotu ni sa toka leqa e dua na yavusa me qai rawa ga ni bula ena isoro va qo, e sa sega ni’ra qai okati na marama mera dua na ka. Au sega ni kila na yaca ni gon­eyalewa qo, au vakabauta ni’ra a vunitaka beka na wekana me kua ni kilai.

Rau a biuta mai na qaravatu, rau taubale e lomanikoro e matadra na nodra tagane era duri vagagalu tu ena rarawa, rau muri yani kina matamata ena yasana i cake, sa Res­ervoir Road ena gauna qo, rau yaco sara yani kina salata.

Qo e dodo e yasa ni baniwai, vei­mamataka yani na lomanibai nei Maynard Hedstrom (a dau yacana tu o Vunivutu) me lai yaco kina matamata i cake, na vanua e sa mu­ria tiko na sala i Coloisuva era taya na sotia ni Bolatagane.

Se qai via veimama ga na maile mai na nodra koronivalu rau sa sota kei ira na ivalu ni Burebasaga, liutaki ira tiko o Camaisala me vaka ni tiko ena toba mai Walu o Qaraniqio. A tekiduru sobu o Mata, vakacabora na tabua, kerea mera lomani, mera vagalalataki mera gole bula yani.

Era sa kila vinaka tu yani na tur­aga na ilakolako qo ni se qai biuta mai na koronivalu, sa matata rawa tale tu ga ni na ciqomi na isoro.

Sa mani ciqomi, sa vakadeitaki ni’ra sa bula na kai Suva, sa kauta lesu tale o Mata na itukutuku, ia e biu tu yani o goneyalewa.

E sega ni dede era sa biuta mai na nodra koronivalu na kai Suva. Era taubale vata tu ga mai, era toka e loma na marama kei na gone era qai bai wavoki toka yani na vo ni tagane. Ena imawi, ena yasana era duri tu kina na kai Rewa e liutaki ira toka yani kina o Tabakaucoro, ena imatau vei ira na kai Lomaivu­na e liutaki ira toka kina o Ratu Naileba, ia mai liu sara, volekati Naca, era sa wawa tu mai kina na kai Noco kei Tamavua.

Ena noda itovo vakavanua, ni sa ciqomi oti na isoro sa tabu tale ni dua e beca. Sa mani vakadonuya kina o Camaisala mera curu galala yani na kai Suva. Ia e sa na bau va oya mera qai curu yani e sivia e lewe 500 na katikati era yadravi vakaca ena kedra maliwa na meca. E sega gona ni dede sa tubu tale na ca.

Nira voleka yani kina matamata ena yasana i ra kina tobuniwai, a dreta e dua na yalewa ni Beqa se veikeve tiko o Kovelevu, e dua na turaga ni Rewa. Na yalewa ni Beqa qo e vakawati e Suva. A moqe gona na yalewa qo mani mokuti koya sara kina na turaga ni Rewa ena levu ni nona katakata. A sega beka ni nakiti na ka e yaco qo, ia sa cala kina na veiyalayalati.

E sega tale ni bera ni’ra sa kaila­vaka yani na tagane ni Suva vei ira na nodra yalewa mera dro, ra mai tu tale yani vakatagane mera vala, mera galala yani na yalewa. A kena irairai ni’ra na drobula rawa, baleta ni tubu ga vakacalaka na ka e yaco oya.

Era vala, ra dro tale tiko ga yani, ra sivita na vanua sa tiko kina ena gauna qo na vale nei Misi Elisi.

E liu tale yani vakalailai era sa qai kovuti kina, sa sega tale ni qai dua na ka e rawa ni caka, sa mani dro yani o Tabakaucoro kei na vo ni nona ivalu, kei ira tale ga na mara­ma era bau rawata na cici, me ya­cova na barinivatu e bati ni uciwai. Ia o iratou o Ratu Naileba e ratou sa vakasoqoni ira vata na yalewa, era qai lai vuni ena qakilo ena yasa ni sala ka dua, dau uluniwai o Vatu­waqa ni tau na uca.

Ia na iwiliwili levu ga ni katikati era dro rawa mai era sa qai lai ko­vuti e Naca, e ke e sa dredre tale na dro ni sa tu mai dakudra na barinivatu via 100 na fiti na kena cecere ena batiniwai o Tamavua. A qai yaco gona e keri e dua na ka vakaloloma sara ena itukutuku ni veigauna ni noda vanua.

Nira sa lai tu vata tu na yalewa ena bati ni barinivatu oya, era sa kila ni sa sega tale na vanua mera bula kina.

Ena dela ni vakanomodi oya a ro­rogo wale tiko ga na cacabolobolo ni iwau, na vanini ni moto, kei na nodra kaila toka na veimoku, oti a mai vagagalu yani.

 

Ena qai tomani yani ena macawa ka tu mai.

Na ivurevure ni tukutuku: Transactions of the Fijian Society



Got A News Tip


Get updates from the Fiji Sun, handpicked and delivered to your inbox.


By entering your email address you're giving us permission to send you news and offers. You can opt-out at any time.


WEET BIX
For All Fiji Sun Advertising
Fijisun E-edition
Subscribe-to-Newspaper