Cara Sala na Vuvale na MacDonald

Na carasala e dua na itovo vakavanua vaka Viti ena kena semati tale na veiwekani makawa.

Oqo na veika e da dau kilai tu kina na itaukei e na gauna liu.

Oqo e dau vakayacori kina me ra sota na isema vakaveiwekani, vakadra, kei na kena kawa ni oti e vica vata na yabaki.

Sa oti e vica vata na yabaki e ra qai mai sota tale na vuvale na MacDonald mai Jamani (Germany) kei ira na vuvale e na mataqali ko Vunivalu e na vanua vakaturaga mai Natalaira, Dawasamu,Tailevu.

E vakaraitaka ko Isei Turaga na liuliu ni mataqali ko Navunivalu ni’ra vakaqaqara tiko mai e na loma ni va na yabaki ka’ra qai mai raica rawa e na yabaki sa oti na itukutuku ni vanua e drodro mai kina na medra wainisucu.

E kaya ni se bera ni cabe na lotu o ya e na yabaki 1800, e dua na marama ni Natalaira ka yacana ko Losana Soli e vakawatitaka e dua na turaga ni Igiladi ka dua tiko nona waqa ka dau kauti ira mai na Idia ki Viti.

E vakaraitaka ni talanoa oqo e ra se dau rogoca makawa tiko mai vei ira na qase e ra sa yali yani.

Tomana ni dua vei ira na makubuna vakarua ko Losana e tiko mai Ositerelia ka vinakata me vakaraica se vanua cava sara e Viti e ra sema veiwekani kina, me vaka ni dau rogoca tu ga vei buna na italanoa oqo e na gauna e se lailai kina.

E na yabaki sa oti e rau sota kei dua na marama ni Natalaira ka tiko mai Navesau ka talanoataka vua na nodra vaqara tiko mai na isema ni veiwekani oqo.

A sa qai lokuci na siga, kau na itukutuku ki valagi kei na tiki ni siga me ra na mai sota kina.

E ra qai lokuca e dua na siga e na macawa sa oti me ra mai sota ka veikilai vakaveiwekani e na yavusa ko Vunisea kina loma ni mataqali ko Vunivalu me ra sota ka veivakabulataki vakaveiwekani me vaka ni vanua oqo e gole yani kina na marama ka sa takali yani e na vica vata na yabaki sa oti.

E na gauna oya (1800s) e se bera kina na mataqali ka se dua tu ga na kawa tamata, nikua, eda sa qai wasewase va tokatoka, mataqali, kei na yavusa.

E ra mai carasala ka kau talega mai e walu na mata ni gone ulumatua ki na koro ko Natalaira.

Vakaraitaka ko Isei ni’ra mai veimarautaki ka so vei ira e ra veitagici ni ra sa mai kila na isema ni veiwekani e tiko e Viti ka me ra kila talega kina ko ira na kawa e ra muri mai.

Tomana ko Isei ni ko ira na marama era dau vakavuna na sema ni veiwekani.

E kaya ni ra gole mai ko ira mai Niusiladi, Igiladi,Varanise, Ositerelia kei na vanua tale e so e drodro kina na dra ni vuvale.

E ra lako mai ko ira na kena qase me ra mai tiko talega e na soqo lagilagi oqo.

Vakaraitaka ni oqo e dua na itukutuku vinaka e na nodra vakasasaqara voli mai ko ira na vasu, ia na siga o ya e ra sa mai wilika me nodra koro talega.

Vakatataro: salaseini.guniyaga@fijisun.com.fj