NA I TUKUNI NI LAPITA

E vakatokai na ucu ni baravi o ya me o Lapita, ka kunea kina na vorovoro ni kuro qele matailalai ka vereverea na kedra kanukanu se

tositosi.

Ena macawa oqo e da na wilika na nodra vakadikeva na vorovoro ni kuro na tawa vanua e Viti e na vica vata na yabaki sa oti. 0 Piroutet e vakadidike vatu (geologist).

Na matailalai ni kanukanu se tositosi qo e veivolekati kei na draudrau se kesakesa ni masi nikua e na vica na yanuyanu mai Lau.

Ma ni vakayacana kei na ucuna oya na vei vorovoro lalai ni kuro.

E a mani tete na yaca buli qo me kovuta na vei vanua kece era laurai kina e na baravi ni so na yanuyanu e na Pasivika.

CAKACAKATAKI NA YABAKI NI VOROVORONI KURO

E vakadinadinataki e na vakadidiketaki ni vatu kei na keliraki ni yavu makawa ni dua tikoga na mata tamata e ra sokota ka tawana na veibaravi e so e na Pasivika e na vuku ni Lapita.

E tiko na i walewale vakasaenisi e na dikevi e dua na mataqali kaboni (carbon) e na vorovoro ni kuro.

Qai dau cakacakataki lesu mai kea na balavu ni yabaki ni vorovoro ni kuro ka vakabasikati mai kina na yabaki era a bula donuya na itaba

tamata a nodra i kaukau voli na kuro Lapita.

OCEI O IRA NA I TAUKEI KEI LAPITA?

Ni se bera ni ra tawani ka vakayacani na vei yanuyanu e na Pasivika, e ra kaya na daunivakadidike ni dua na uma tamata na kai Ositoronisia.

E ra umani vata e na vuku ni vuvale- vosa era vosataka.

E na gauna o ya, na vosa e ra se sega ni babasogasoga me vaka eda sa kila tu nikua.

E ra tukuna ni ra soko e na nodra veisokoyaki voli.

A nodrau ikaukau voli mai na kuro kanukanu matailalai, na masi, manumanu e so me vaka na vuaka, toa, koli kei na i tei ni kakana e so me vaka na uto.

Na vei vanua e ra tawana e na Pasivika e robota na vei vanua nikua me tekivu mai Malakasi (Madagascar), Ceva-i-ra kei Esia (South East

Asia), na Yatu Bismark (Bismark Archipelago) volekati Yatu Solomoni nikua, siro sobu mai vaka mai Vanuatu, Niukaletonia, dewa mai

ki Viti, Samoa, Hawa'ii, Rapanui kei Aotearoa (Niu Siladi).

NA GAUNA ERA TAWA VANUA KINA E VITI NA KAI OSITORONESIA

Na gauna e ra a tawavanua kina na kai Ositoronesia, e ra sa sega ni vakayacani na veiyanuyanu e na Pasivika.

Sa dau kedra I cavu tu ga me ra - Kai Ositoronesia (Austronesian people) se kai Wasawasa (OceniaPeople).

So na gauna e dau taurivaki nauma-yanuyanu na Melanesia, Micronesiakei na Polynesia, ia e lauraini sega so ni lau, ka koto tale ga e na vakatokayaca oqo na veivakaduiduitaki.

Qo na yaca a bulia na kai Varanise dau vakadidike vunikau (botanist) o Jules Dumont d'Urville. A sokotana wasa Pasivika donuya na yabaki

1800 vakacaca.

Ni cakacakataki na kaboni ni vorovoro ni kuro, e ra qai tavulaka mai vakacaca o ira na kena dau na I tabayabaki e ra a tawani kina na baravi kei na yanuyanu e so e na Pasivika.

Qo Na Kedra I Tuvatuva Vakacaca:

3500 na yabaki sa oti - Ceva-i-ra kei Esia (Phillipines, Indonesia, Taiwan nikua).

■ 3200 na yabaki sa oti - Yatu Bismark, Yatu Solomoni

■ 3000 na yabaki sa oti - Vanuatu, Viti

■ 1200 na yabaki sa oti - Samoa,Tonga, Hawaii, Rapanui,

■ 730 na yabaki sa oti - Aotearoa (NZ).

NA VEIVANUA ESO EVITI ERA TAWANA NA OSITORONISIA

Oqo na vei vanua e so e Viti e laurai kina na vorovoro ni kuro Lapita ka sa vakadikevi oti tale ga mai vei ira na kena dau.

Era tuvalaka vakacaca na gauna e ra a tawani mai kina na vei baravi e so e Viti me tekivu mai na baravi vakabauti ni a tawani taumada.

Na gauna e ra tasvulaki qo era se vakacacataki toka ga, sa dredre na vesuka e na dua na yabaki dina.

Bourewa, Nadroga - 3000 vakacaca na yabaki sa oti

Naitabale, Moturiki - 2700 vakacaca na yabaki sa oti

Vagariki, Yadua, Bua - 2600 vakacaca na yabaki sa oti

Delana nuku mai Sigatoka - 24600 vakacaca na yabaki sa oti

Natunuku,Ba - 2260 vakacaca na yabaki sa oti

Yalobi,Waya - 2870 vakacaca na yabaki sa oti

Yanuca - 2870 vakacaca na yabaki sa oti

VAKAVEIWEKANITAKINA YACAI VITIKEINATAWAVANUAMAI NAKAIOSITORONISIA-RAIENA VAKADIDIKE VOSA (LINGUISTICS)

E ra duavata na kena dau nil ewe ni Pasivika kece e vu mai na Cevai- ra kei Esia.

Na waqa laca ni lapita. E ra lewe levu e ra dusi Taiwan, e so era cavuti Malea.

Nanuma tiko ni levu vei ira na tawani Taiwan tiko nikua e ra kai Jaina, e ra qai dewa i Taiwan e na vica na drau na yabaki se oti.

O ira na itaukei dina kei Taiwan, na nodra vosa kei na tovo e veiwekani kei na noda itovo na lewe ni Pasivika.

E ra a biuta na tukada na ceva-ira kei Esia rauta na 5000 na yabaki sa oti.

E ra dewa cake mai me yacovi Niuperitania, e na Vualiku kei PapuaNiukini.

Mai kea era sa cegu kina.

E na nodra mai tiko voli e Niuperitania, e ra sa qai matai sara na bulia na veimataqali tulituli totoka vakaoti na kena kanukanu, sa vakatokai nikua me 'Lapita'.

E ra vakatokai talega na noda I tubutubu qo me ra kai Lapita.

E ra matai na cakcaka kece ni kai wai - na soko, qoli, siwa, vakasavuba - kei na cakacaka tale e so, me vaka na tara vale duru balavu, susu vuaka, kei na teiuvi kei na dalo.

Oti tale e dua na udolu vakacaca na yabaki e ra sa qai toso cake mai, me ra tawana na Yatu Solomoni, Vanuatu, kei Niukaletonia.

E dua na kedra i wase era sa qai soko cake tale me ra tawana na vanua oqo.

E na nodra soko cake tiko, e ra sa mua tiko kina cabecabe ni siga.

Se, na kena i vosavosataki vei ira e na gauna ya, e ra sa mua tiko i Viti.

Na 'viti' gona, na kena i balebale vei ira na kai Lapita, na i cabecabe

ni siga.

Sa yali vei keda na vosa qo nikua, ia se maroroi tiko vei ira na wekada mai Toga, Samoa, Niusiladi kei na levu tale.

OCEI BEKANAI MAT AINI YANUYANUERASOTAVA NATAWAVANUA?

Me vaka ni ra se vakarewa mai na Yatu Solomoni se mai Vanuatu, sa macala ni ra na sotava e liu na yanuyanu yawa duadua ki na i dromudromu ni siga, ko Viwa - kevaka madaga e ra a raica na tawavanua, ke ra kila e na kena I rairai ni maca kina na wai, se kunekune dredre mada ga.

Au vakabauta gona ni i matai ni yanuyanu me ra cabeta na tawavanua, na yanuyanu levu qai vanua sautu.

Kena i vakadinadina ga, na yaca ni yanuyanu e ra a vakatoka me o Naviti, me kena I balebale na 'yanuyanu e na I cabecabe ni siga'.

Vorovoro ni lapita.

Sa dede ga vakalailai, e ratou sa kila ni rua tale na yanuyanu lelevu e rau veivolekati kei Naviti.

E dua e koto ga e na ceva, ia e Yasawa taucoko, na yanuyanu duadua qo e sega ni dau maca kina na wai.

E ra mani vakatoka me yacana na 'vanua ni wai.'

Ia e na i tovo ni nodra vosa na kai Lapita, na 'vanua ni' dua na ka e dau vakatakilakilataki e na ikura ni vosa na 'a' - dua wale ga na mata ni vola se rorogo lailai!

E ra sa mani vakuria na vosa na 'wai' e na ikura na 'a', a qai buli kina na yaca ni vanua o 'wai-a',koya sa yacana tiko nikua o Waya.

Kena ibalebale ga, na vanua ni wai.

E levu sara na yaca ni vanua, e noda vanua kei na vanua tale e so e na Pasifika, e vakayacani e na itovo makawa oqo, me vakuri e na 'a' me tukuna e dua na ka e kune vakalevu kina, se kilai tani kina.

E vica tale na kena I vakaraitaki qo: o Kanacea e kena I balebale makawa na 'vanua ni kanace,' o Vawa (mai Yasawa) na 'vanua ni vau' o Vutuna na 'vanua ni vutu' , o Jioma na 'vanua ni jio' (na dio e na vosa vaKadavu).

Na i karua ni yanuyanu levu e ka levu sara, e na tokalau kei Naviti kei Waya.

Ia, me vaka ni yanuyanu levu sara, qai koto e na I cabecabe ni siga e na nora rai na tawavanua, era sa ma ni vakatoka me yacana o 'Navitilevu'

- na yanuyanu levu e na i cabecabe ni siga.

Qori saraga na noda yanuyanu levu o Navitilevu, se o Vitilevu.

Me vaka au sa vakaraitaka ena vica na macawa sa oti, e ra sa qai gole e dua na i wase ni lewe i Viti e na 3000 na yabaki sa oti me ra la'ki tawani Samoa, sa qai tawa tale ga kina ko Toga (kena balebale 'vanua mai na ceva', e na nodra rai na kai Samoa) kei Tokelau (vanua mai na tokalau').

Ni sa sivi tale beka e 1000 na yabaki, e ra sa baci vakarewa tale mai Samoa e dua na kena i wase me ra mua tiko kina I cabecabe ni siga, era qai cabe hula maina yanuyanu sa yacana tiko nikua o Tahiti.

Ia e na 2000 na yabaki sa oti, se sega ni yacana kina o Tahiti - e ra vakatoka me o 'Tafiti'.

Na yaca qo e sema kina na 'ta' - qo na 'mata ni matanauni', vaka na 'na' e na vosa vakaviti, se na 'the' e na vosa vakavalagi - vata kei na 'fl.ti' - kena i balebale ga, na i cabecabe ni siga', tautauvata kei na Viti vei keda.

Sa macala gona kina ni ko Viti kei Tahiti, rau yaca vata ga, kedrau i balebale ruarua na 'vanua mai na i cabecabe ni siga.

' Kena duidui ga, ni o Viti e vakayacani e na nodra rai na kai Solomoni se Vanuatu, o Tahiti e vakayacani e na nodra rai na kai Samoa.

Feedback: letters@fijisun.com.fj