Ma’afu Kei Na Nona Veiliutaki Mai Na Yatu Lau

E so vei keda sa rogoca oti na ital­anoa kei Ma’afu, ena nona gole mai Tonga ki Viti. Ia, au vakabauta ni levu sara vei keda eda sega ni kila vinaka na kena italanoa ni nona a mai buli me matai ni Tui Lau.

Na veika kece ea vakayacora ko Ma’afu kei na talanoa e tabaki oqo, ea yaco ena dakuni kuila ni se bera ni soli ko Viti ki Peretania ena 1874, ki vua na Ranadi ko Vikatoria.

Ko Ma’afu na luvei Aleamotu’a, Tu’i Kanokupulu, ka sucu e Ton­gatapu mai Tonga ena yabaki 1816. Ena 1840 a qai vakawati vei Elenoa Ngataialupe, ka dua kina na luve­drau mai Nukualofa.

Ea mai vakalotutaki ira eso na vei­yanuyanu mai Lau ka me ra ciqo­ma na lotu Wesele. Ea mai caka­cakataki ira na Toga ena gauna oya me dua na nodra koro, ka sa yacana tiko nikua ko Sawana mai na tikina ko Lomaloma.

Ea dabe mai Lakeba na vale ni Bose Lawa, ka vakarewa na nona kuila roka vulavula kei na damu­damu ena levu sara na vanua mai Lau ena gauna ea veiliutaki kina.

Ea qai mai leqa ko Ma’afu ena Veverueri ni yabaki 1881 mai Lom­aloma, Vanuabalavu ka laki vaka­tikori na yagona ena koro turaga mai Tubou, ena yanuyanu ko Lake­ba. E toka oqori era na itukutuku nei Viliame Makasiale ena koro ko Sawana ena tikina ko Lomaloma mai Vanuabalavu.

Oi keimami na Toga keimami tiko e Viti ena gauna oqo e duidui na neimami i cabecabe mai, kau na tukuna ga e tolu ka macala vei au:

1) Ko ira na matai ka ra lako mai Toga ena lewa nei Tui Toga me ra mai ta waqa nei Tui Toga mai Lake­ba;

2) Ko ira era a kau Lotu mai ki Viti ka ra yaco mai ena yabaki e 1838;

3) Ko ira ka lako vata mai kei Ma’afu ena yabaki 1840.

Ai matai kei nai karua ni lakolako sa macala tu na nodra lakolako. Ai katolu ni lakolako e vakamacala kina oqo ko Makasiale.

Ena yabaki beka e 1840 se 1841, a biuti Toga kina ko Enele Ma’afu ka soko mai ki Lakeba vua na Tui Nayau ko Roko Taliai Tupou. E rau laki tiko vata ena nodrau sala ga vakaveiwekani. Ko Ma’afu e a caka­cakataki ira na wekana na Toga ka tu e Lau ena gauna koya.

Na gauna ka yaco mai kina ko Ma’afu sa qase sara ko Roko Taliai Tupou, ka sa mani mai nona liga i matau ko Ma’afu ena cakacaka kei na vakatau lewa.

Na itikotiko ni Turaga na Tui Lau mai na koro ko Lomaloma, mai Vanuabalavu. Veitaba: Laiseana Nasiga

NA LABA LEVU MAI LOMALOMA

E tiko mai Lakeba ko Ma’afu ka yaco yani vua nai vola nei Mataiasi Vave, nai talatala iTaukei e Lom­aloma, me mai raica na laba levu ka caka e Lomaloma.

Nai vola oqo ea kauta ko Tu Luke ena dua na camakau ni Levuka mai Lakeba, ka soko mai kina ko Pita Levu, ni mai volitaki kuro vakaviti ena tete me kauta ki Lakeba.

Na laba oqo a vuna ni didivaka ko Tu Keba na nona kana vonu tiko ko Ratu Tomasi ka sega ni solia e dua na kena. E mani qai kauta e dua na tabua ki Mualevu me mai moku ko Tu Tomasi kei ira na nona mai Qala.

Ko Tu Keba ga ka kauti ira mai ena bogi. Era moku ko Qala ka ra se na kena vo ki Susui, ka ra kerea vei Mataiasi me tukutuku ki Lakeba me ra mai vukei. Ni yaco yani nai vola koya vei Ma’afu era vakarau sara na nona mataivalu ka ra soko mai ki Vanuabalavu ka ra kele tau­mada ki Susui. E laki taqa e keya nai valu sa ratou qai taya yani na qele ko Tu Sefanaia, Tu Mafoa, Tu Luke, Tu Apete, Mataniniu kei ira tale eso ka ra laki soro vei Ma’afu ka kerea vua, ke rawati Mualevu me nona na qele kei na tamata e Lo­maloma.

Na qele ka ta oqo e bulu koto e daidai mai Lotoa ka tei toka e de­lana e dua na vuni cau.

lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj