‘Me Levu Na Veivakararamataki Ena Tei Dovu’

Esega ni dua na ka e dredre kevaka eda yalodinataka na krna qaravi na qele me ivurevure ni bula kei na tiko vinaka ena noda vuvale, kei na bula raraba.

Oqo na veika e vakaraitaka ko Joeli Batiwale na turaga ni Nagasauva e na tikina ko Tawake ena yasana ko Cakaudrove.

E sa yabaki 45 ko Joeli, e vitu na luvena.

Nikua, e ratou lisitaka tiko vakaveitamani e dua na tiki ni qele mai Ba me ratou tei dovu kina.

Ni wilika na nona italanoa.

VAKAMACALATAKA MADA NA NOMUNI VULI KEI NA CAKACAKA?

Au sa yabaki 45 ka vitu kece na luvei keirau.

Au a rawata mai na noqu sitivikiti ni qasenivuli mai na Lautoka Teachers College ena yabaki 2002, rawata noqu koroi ena Bachelor Education Primary mai na Universiti ni Ceva ni Pasifika ena yabaki 2017.

O noqu raidini vale e cakava tiko na gauna oqo na nona Masters ena Wellbeing and Positive Mental Health in Education ena Flinders University mai Adelaide, Australia.

Sa otioti ni nona yabaki qo.

Au a vakacegu mai na qasenivuli ena yabaki sa oti (resign) meu rawa ni qarava na kena vakatoroicake taki na teitei.

NA YABAKI CAVA E TAUYAVU KINA NA TEI DOVU?

Ena yabaki 2020, keirau a volia kina na qele lisi oqo.

A sa tekivutaki na sasaga ni vakadovu ena vatavatairalagotaki na kena voli vale ena taudaku ni tauni ko Ba.

Na i tikotiko o ya e rauta tiko e $140,000 vakacaca na kenai sau ka dua nai ka va ga vakarivirivi na kena loma ni bai.

Ko Joeli Batiwale kei iratou na nona veitinani ena nodratou itikotiko mai Nukuloa mai Ba. E ratou tiko volekata ga na vanua e teivaki tiko kina na dovu.

E VU VAKACAVA NA NOMUNI TEI DOVU ?

E na vakanananu ni vakamanumanu, teitei sa mani vakatabakidua kina na vakanananu me sa voli na farm ni dovu  me rawa ni ceguva kece na vatavatairalago ni matavuvale me vaka e okati tale ga kina na kena vakavakavaletaki ni matavuvale.

E DUA VAKAUQETI KEMUNI MO NI TEIVAKA NA DOVU?

Na kena cakacakataki na  dovu e sa ka ga ni vosota ka gadrevi kina na kena vakayagataki  na  gauna me rawa ni rawati ruarua kina na dovu, cakacaka vakaqasenivuli kei na vuvale.

O CEI ERA VEIVUKE ENA KENA QARAVI  NA TEIVAKI  NI  DOVU?

E ratou dau veivuke tu ga vei au na noqu veitinani ka sega ni wili kina o ira na veiwekani e ra dau mai cakacaka saumi ena kena qaravi me yacova na kena musu na dovu.

NA QELE VAKACAVA O DOU TEITEI TIKO KINA?

Na qele qo e Nukuloa backroad e voli e na $100,000 ka saumi tiko e na vei yabaki na lisi e na Tabana ni Qele Maroroi (iTLTB) mai na ilavo ni dovu e tamusuki ena yabaki sa oti.

E VICA NA EKA NI QELE E TEI TIKO KINA NA DOVU?

E na vuku ni kena taukeni, qori e dua na taro vinaka, baleta mai na taudaku ni vakamacala e koto oqori e cake na kaukauwa ni $110,000 e yacova ga ni sa cava na lisi e na qai vakatau vei iratou na Tabana ni Qele Maroroi (iTLTB) kei na taukei ni qele na neimami tiko kei na neimami toso o ya e dua na rivariva bi e koto vei keimami na dau tei dovu ena kena caka na veivakatorocaketaki e na neimami tikotiko.

E na gauna oqo e rauta ni vitu na eka na dovu e se tei tiko e sega ni lako vinaka sara na tatamusuki kani takiveiyaga na noqu kaukau-wa vakailavo e na vuku ni caka-caka me vakayacori kei na yaya ni cakacaka vaka na katavila.

O CEI SOTI E RA DAU VEIVUKETAKA VATA NA KENA TAMUSUKI NA DOVU?

Na musu ni dovu e dau musuka ga na soqosoqo lalai ni veidovu (gang) ka dau musu ga mai na kedrai sau e na i lavo ni dovu e na yabaki sa oti.

E DAU QARAVI  VAKACAVA NA DOVU?

Ni sa oti na kena qaravi na dovu e na gauna e sa musu oti kina oya me vaka na kena cavu na qini, vakayagataki ni wainimate ni co ca me vakasavasavataki kina, biu na na kena masima sa qai dau biu me vakamatua. E taura e ono na vula me matua na dovu.

NI VAKAMACALATAKA MADA NA GAUNA NI SA TATAMUSUKI KINA?

Sai katolu ni kena tatamusuki qo sa lako kece tiko na i lavo ena Fiji Development Bank (FDB) ena kena saumi na dinau, ka vaka kina nai sau ni wainimate, masima, lori me kauta na dovu ena i qaqi, na kedra isau o ira na musu dovu kei nai sau kei Sardar na turaga dau va-karaici ira tiko na gone ni ra dau musu

E sega sara ni vinaka na tatamusuki me vaka ni da cakacaka wale tu ga e na ka e da rogoca ka sega ni tautauvata kei ira na wekada na Idia ni ra kena dau.

CAVA ESO NA NOMUNI TUVATUVA ENA LOMA NI LIMA KINA 10 NA YABAKI MAI QO?

E na loma ni lima na yabaki mai oqo au vinakata meu na rawata na tani levu duadua e na neitou wasewase oqo.

 TIKO ESO NA BOLEBOLE SE DREDRE E DAU SOTAVI?

Me vaka ni sa tiko na misini ni cakacaka (tractor) e gadrevi nai yaya ni cakacaka ka dau vakayagataka na (tractor) me  vakarawarawataka sara na kena rawati ka vakalevutaki na takete me vaka na gacagaca  ni kena siviyarataki ka vakarautaki ni qele.

Na tubu ni sausaumi e na ‘Fiji Development Bank’ e veivakay-alolailaitaki.

voli na qele.

Na musu ni dovu.

Na veisaumi ni dovu me kua ni wasewasei vakalalai me sa biu vakaumauma sara ga mai me rawa ni ra kila na kena vinaka na dau tei dovu ka me ra rawa ni ra teitei vakalevu.

 NA CAVA NA NOMUNI VAKASALA?

Na tamata dau cakacaka sa sega ni dua na ka me madua kina.

E sega ni dua na ka e dredre ke-vaka eda solia na yaloda dina taucoko ena kena qaravi na qele me rawa mai kina na veika e rawa ni’da bula tiko kina.

Meda tu vakarau ena kena colati tiko na itavi ena veisiga, me tiko na noda tuvatuva (work plan) ena veimacawa se veivula meda qai cakacakataka na kena rawati ka yadravi talega na qaravi ni iteitei me rawa ni vuavuai.

Eda na marautaka talega na vua ni noda cakacaka ni’da sarava tiko na toso ni veika e rawa tiko mai ena teitei.

E tu na veika dredre eda na lako curuma, meda kua sara ni yalo lailai baleta eda qarava tiko e dua na Kalou levu ka qaqa, o koya na itaukei ni veika kecega.

Meda tudei tikoga ena noda sema vakayalo ka vakaidina tiko vua na Kalou levu o Jiova eda na qai sar-ava na veivakurabuitaki ni nona veivakarautaki.

Keitou vakadinadinataka vakavuvale na veivakarautaki ni Kalou ena neitou bula.

Au veibolei vei keda na va qele levu, meda teivaka vakalevu na dovu me rawa ni vakayagataki kina na qele era lala tu, baleta na  dovu e rawa ni vorata na veidraki kece ga ka rawarawa na kena qaravi.

Au kerei iratou ga na Fiji Sugar Cooperation (FSC) me  digitaki e dua na timi ni kena vakararamataki ka wasei yani na vinaka ni tei dovu e na veiyasai Viti, me rawa ni ra kila na lewenivanua nai voli oqo. E na rawa ni vueta cake na bula vakailavo e Viti kevaka eda tei vakalevu.

Vakatataro:  salaseini.guniyaga@fijisun.com.fj