Na noda itutu vakavanua na itaukei

Na itukutuku kece era lewe ni vakadidike ni ulutaga qo e soqoni ga mai ena ivola era sa tabaki oti.

Na itaukei kece e wili kina dua na itokatoka, mataqali, yavusa, dua na koro, wili ena dua na vanua, ra qai tiko na veiwasewase kece oqori e na loma ni dua na yasana e daidai.

Na nona wili na itaukei me lewe ni dua na vanua, me vaka ga na kena ivakarau vakai-taukei, e sa na lai vakaitutu kina vakava-nua, tu vata kaya na nona itavi – oqori na itutu kei na itavi ni nona itokatoka, mataqa-li kei na yavusa.

Na veitutu oqori kei na kena itavi e sega ni rawa ni levei. E rawa ni vakadeitaki na ya-vutu ni itutu kei na kena itavi vakavanua ni dikevi taumada na Lawa ni tutu vakavanua ni taukei e Viti.

Ena Lawa ni tutu vakavanua ni taukei e Viti, eda wili vei tamada, ena vanua era dui sucu kina, eda sega ni wili vei tinada.

Ia o ira era sega ni vakavaletaki se vakawatitaki na tinadra, era sa wili me ika-so. Qo kevaka e kilai ni turaga na tamadra.

Ke marama na tinadra era vakatokai na luvena me ikasovesi. Kevaka e yalewa tau-vanua ga, sega ni marama, era wiliki na luvena me ikasodolou.

Ia kevaka era vakaluveni e dua na marama se yalewa tauvanua vua e dua na tagane tauvanua, era vakatokai na luvena me luve ni sala.

Na noda itutu gona vakavanua se na vanua eda cavutu mai kina, e vakatau mai na yasana vei tamada. Ia na veibuli ni itutu vakavanua era a tauyavutaka na tukada, ira era a cabe mai na waqa na Kaunitoni kei na Rogovoka, ena nodra tiko mai Nakauvadra.

Na nodra tiko oqo era loma vata kina me buli e dua na turaga me liutaki ira. A digitaki sara o Lutunasobasoba, na luvei Tura, me taura na itutu ni Ratu ni vanua.

Na vosa na Ratu e kau mai na yaca Ratumaibula, na yaca buli dina ni nodra qase era vu vata mai kina.

Era a digitaki tale ga eso na qase mai na veimata itikotiko vakavanua mera masi ni vanua, mera vukei Lutunasobasoba ena nona vakatulewa.

Oqo na imatai ni cavuti ni yacabuli ni tutu vakavanua a caka i Viti.

E a buli talega eso na itutu vakavanua vou kei na kedra yaca buli.

NI TUVA VEITARATARAVI E VAKA QO:

1. Turaga (Ratu);

2. Sauturaga (Komai ni koro);

3. Bete levu ni Kalou vu (Bete);

4. Bete Matanivanua ni Tui – e nona itavi me ciqoma ena vukuna na turaga na iyau e vakacabori yani vale levu

5. Bete Matanivanua – e gusu ni vosa nodra na lewenivanua, vua na turaga. E nona itavi me vakacabora na magiti kei na iyau ni lewenivanua vua na turaga;

6. Dau (Tunidau);

7. Mataisau (Dau-levu).

Na veitutu vakavanua qo, era a vakataude-itaka na tukada, e lako vata kei na kena dui tavi.

Ia na gauna qo, eso na veisau eda raica ena itutu vakavanua. Me vaka e rau oka vata na Bete Matanivanua ni Tui kei na Bete Matanivanua me rau mataqali Matanivanua. Vaka talega kina na mataqali Bati.

E liu, e oka kina mataqali Sauturaga na Bati. Ia na gauna qo e sa dua na itutu vakataki koya na Bati.

Ena vukuna qo e na vakamacalataki yani e vitu na itutu vakavanua, oka kina eso na yacadra buli kei na nodra dui tavi na vei tutu vakavanua.

TURAGA

Na itutu ni Turaga e itutu cecere duadua vei ira na itutu vakavanua. Oqo na itutu e veiliutaki ena dua na mataqali-turaga, yavusa, yasana se vanua. Ni dua e digitaka me veiliutaki ena soli vua na itutu, dau vakalevu me yaca ni itutu oqori na Tui.

Me vaka era a bosea mai Nakauvadra, na gauna ni veibuli ni itutu vakavanua o ira na tukada, era a vakotora e tolu na kena yaca buli na Turaga:

• Na Ratu, se Tui, se Roko Tui;

• Na Vunivalu;

• Na Komai – era dau vakatokai mera Komai ni koro se itaukei ni koro na nodra iliuliu na sauturaga.

Ni rau dikevi na yacabuli na Ratu kei na Tui, e raici ni vakayagataki tiko kina na mala ni vosa na “tu”. Na “tu” e vakalekaleka ni “tucake”.

Me vakatautauvatataki kei na noda itovo na itaukei, na turaga ga e rawa ni tucake ena keda maliwa. O keda na nona tamata eda na vakaraitaka na noda vakarokoroko nida cuva, da vakalairoro tale ga.

O koya gona na mala ni vosa na “tu” e vakatakilakilataka tiko na kena bibi na itutu ni turaga.

Eso na ivakaraitaki ni kena vakayagataki na “tu” ena itutu vakavanua e vakaoqo: Tu Ni Toga – oqo na itutu liuliu ni matanivanua mai Bau. Tu Navitilevu – na turaga levu mai Rakiraki.