O Ratu Cakobau Kei Na Veika E Kilai Kina

Tabana ni Vosa kei na iTovo Vakaviti, 1999. Vakadewataka o Sekove Bigitibau

Na yacai Ratu Cakobau dina o Ratu Seru.

E qai vakatokayacataki ga vua na Cakobau baleta na nona qaqa, me vaka ga na ivakarau vakavalagi me soli na yaca ni veidokai vua e dua e cakava e dua na ka cecere, se qaqa ena ivalu.

E vaka tale ga qori na itovo vakaviti, e buli vou na yacai koya na qaqa. Ena itukutuku qo au na vakayagataka tiko ga kina na yacana dina, Ratu Seru, me yacova na gauna e lai vakatokayacataki kina me yacana o Ratu Cakobau.

NA VUNIVALU

E ikava o Ratu Seru ena veitarataravi ni vunivalu e Bau koya e matata na kedra tukutuku. E imatai o Ratu Banuve; karua o Ratu Radomodomo; katolu o Ratu Tanoa; ikava o Ratu Seru. Na itukutuku ga ni itubutubu nei Ratu Banuve e sega ni matata.

E kainaki ni yacana o Buinivuaka, e tamana e dua na turaga ni Nakelo. O Ratu Seru e kawa sara ga mai nei Ratu Banuve, na turaga e qai mai tamadrau o Ratu Radomodomo kei Ratu Tanoa, qai mai tamai Ratu Seru o Ratu Tanoa.

A vica vata tu na wati Ratu Tanoa, ra marama kece mai na dui vanua. O ira e se matata tiko na yacadra o Adi Savusavu e Bau, Adi Qereitoga mai Rewa, Adi Talatoka mai Cakaudrove (vakatokai me o Radi ni Levuka), Adi Vulaono, marama tale ga ni Cakaudrove, Adi Vulase mai Vuna e Cakaudrove, Adi Vereivalu mai Sawaieke, Adi Tagici mai Lakeba, Adi Manakilagi mai Koro kei Adi Reki mai Nakorotubu.

E tinai Ratu Seru o Adi Savusavu na marama ni Nabaubau, e dua na mataqali vei ratou na yavusa Tuikaba. E rua na luvena na marama qo, dua o Ratu Nailatikau, a kena ikarua o Ratu Seru. A kunekunetaki mai Nairai o Ratu Seru ena gauna rau a tiko kina mai kea o Ratu Tanoa kei Adi Savusavu.

Na gauna sa vula dua kina nona bukete na marama qo a yavavala tiko e ketena na gone. A qai tukuna vei Ratu Tanoa me sau na gone de qai vakamatei koya. Ia a qai kila mai e dua na kalouvu ni Vanuaso mai Gau na vakanananu nei Ratu

Tanoa mani curuma na nona bete a tukuna vua me dua e lako vei Ratu Tanoa me kua ni vakamatea na gone e tiko vei Adi Savusavu baleta ni na yaco me na vakawataki Bau. Sa ciqoma sara o Ratu Tanoa na vosa qo.

Oqo edua na droini makawa ni yanuyanu ko Bau.

A rairai nanuma o Ratu Seru ni sega soti sara nira yalo ca na kena meca e Bau, de dua era na yalovinaka tale, era na qai lewa me lakovi o Tanoa mera mai veimaliwai vinaka tale. Ia ni sa dede tiko ga mai Rewa na turaga tamana, se bera ni lakovi, sa lai vakananumi koya sara o Ratu Seru.

“Kevaka sa sega ni lesu mai o tamaqu qai mate mai Rewa au na vakaloloma, au na beci tale ga. Duatani me a lako vakavinaka qai lai mate, qo a vakatalai, e sega gona ni vinaka meu bula tiko qai lai ikacikaci ni cagi o koya.”

Sa qai saga o Ratu Seru me lesu tale mai na turaga tamana e Bau. Sa qai dau soli kakana kei na iyau vei ira na kai Lasakau mera tovata. Ni sa kila nira sa yalodei na kai La- sakau sa qai lewa me viri na bai, mera sa kabai na kena meca e Bau.

Erau veitikivi ga o Bau kei Lasakau, veivolekati sara na vale. Sa qai viri na bai me wasei rau na koro. E tolu wale ga na qase ni Bau kei Ratu Vakatorosasa, dua na turaga ni Vusaradave, ratou a muri Ratu Seru.

Ia, gauna era sa vala tiko kina a qai dro tale i Bau na turaga qo. A qai vanai koya e muri o Ratu Seru ena veivala mai Delanikoro.

Ena gauna vata qori a kunekunetaka tiko kina o Adi Samanunu na nodrau ulumatua kei Ratu Seru, na marama o Adi Kuila, a qai leqa ena 1887.

A mani lewa gona kina o Ratu Seru me keli e dua na qara ena dua na loma ni vale mai Lasakau me vuni kina o Adi Samanunu, de qai laugasau.

Ia ni sa toso tiko na vala, era sa qai vakamai Bau na ito nei Ratu Seru, kama kece kina nodra vale kei na nodra iyau. Era sa mani veiqalovi yani kina mera dro i tai, oso sara kina na wai ena maliwa i Bau kei na tailevu.

Nira sa raica na ka oqo na kai Lasakau, era sa qai lai tukuna vei Ratu Seru mera muri ena nodra waqa mera lai mokuti ira. A qai tarova o Ratu Seru, ra mani yaco bula kina i tai o ira na dro, ra lai vakaitikotiko ena veikoro e vanua.

Ena qai tomani tale yani ena macawa ka tu mai.

Na ivurevure ni tukutuku: Tabacakacaka iTaukei

Story by: LUSIANA TUIMAISALA

Feedback: lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj