Soli Ko Viti Ki Peritania

Sa lotu o Ratu Cakobau ena 1857, ka sa yacana vakalotu kina o Ratu Apenisa.

NA LOTU

Dua na gauna a qai lako mai Viti na Tui Toga o Tupou ena 1855 (e rairai dodonu beka me 1853 qo) ni lesu tiko mai Sydney ena waqa ni kaulotu na Jone Wesele (John Wes- ley). Ni sa tiko o Tupou mai Viwa, vata kei ratou na italatala, a qai cikevi koya o Ratu Cakobau me rau mai to mada ena nona ivalu nira sa vuki kecega na veivanua mera kena meca.

A qai tukuna vua o Tupou, “Au via vukei iko, ia e leqa ga ni o se sega ni lotu, kevaka o vuki mo lotu au na qai vukei iko.”

A qai yalataka vua o Ratu Cakobau ni na lotu.

Ratou sa dau lako tale tikoga i Bau ena gauna oya na italatala me ratou lai vakalotutaki koya, qai dau kena isau tiko mai me ratou wawa me bale mada o Tanoa ni sega ni taleitaka na lotu.

BULI NA VUNIVALU, LOTU O RATU CAKOBAU

Ia ni sa qai bale o Tanoa na vunivalu sa qai vuki mai o Ratu Cakobau me lotu. Era sega ni taleitaka na turaga ni Bau na lotu mani lewa kina o Ratu Cakobau mera lako kece yani na bete vua, oti qai lewa mera kuita. E keri ra sa qai biuta kina na qaravi kalouvu, ra saumaki mai mera lotu.

E na 1853 a buli kina me vunivalu o Ratu Cakobau ni sa bale o Tanoa, va taucoko tiko kina na watina:

• o Adi Samanunu,
• o Adi Qalirea na tuakai Adi Samanunu a tolu kina na lu- vena: o Ratu Sukuna, Adi Lusiana kei Ratu Wiliame.
• Na ikatolu ni watina o Adi Lalawaciwa, na marama ni Lakeba, ka rua kina na luVena; Ratu Yavala kei Adi Mataika.
• Na ikava ni watina o Adi Uvu, marama ni Cakaudrove, rau sega ga ni vakaluveni.

Gauna e sa lotu kina sa qai biu e tolu na watina, rau sa qai vakamau vakalotu ga kei Adi Samanunu, rau papitaiso ena 1857, sa yacai Ratu Ca- kobau vakalotu kina o Ratu Apenisa, o Adi Samanunu me sa o Adi Litia.

Ni sa lotu gona o Ratu Cakobau sa qai yaco mai o Tupou na Tui Toga kei na nona mataivalu me mai vukei koya. Era vodoka mai e 40 na drua. Era cavutu ra lai kabai Kaba ni meca tiko kei Bau, ra vakavua na koro, ra mokuta talega kina e levu na meca.

Ena loma ni gauna qo era sa lewe levu sara kina na kaivalagi era gole mai Viti ni levu na vanua e sa lotu, so e gole sara mai Merika mera mai veivoli ra voli qele talega.

E so na turaga era volitaki qele sara kina vakalevu mera voli dakai. Era kau yaqona ni valagi talega mai vakalevu na dauveivoli, ra mai volitaka sara vakarawarawa ni se sega tu ni vakalawataki. E so gona vei ira na turaga era gunuva vakasivia na yaqona ni valagi era a lawakitaki vei ira na kaivalagi era mai voli qele.

E sega ni dau gunu yaqona ni valagi o Ratu Cakobau, sega tale ga ni nona ivakarau me dau volitaki qele. E lomana ga mera tiko veimaliwai vinaka na turaga, me sautu tikoga na vanua, kua na veivaluvaluti.

Era a tiko talega e Viti ena gauna oya na kai Merika ra qai dau tukuna lesu tiko ina nodra matanitu na butakoci kei na vakacacani ni nodra iyaya kei na itikotiko. A qai kama gona na nona vale na mata ni Merika o Mr Williams, a vakaitikotiko mai Nukulau, beitaki ira kina na itaukei.

O Levuka ena gauna e liu.

VAKAREWA NA KUILA NI MATANI- TU VAKAPERITANIA E VITI

A qai bokoca na dinau qo na matanitu vakaperitania e Viti, ni sa vakarewa na kena kuila.

A lomai Ratu Cakobau me cokovata o Viti me dua ga na matanitu, qai kena seva ga nira sega ni duavata kina na turaga ni veivanua. Era dui dre ga nona mua, so era sa via vakaduria ga na nodra dui matanitu. A mani tubu tale ga kina na tiko yavavala kei na lomataqaya.

Ena 1871 ratou sa qai vakaduria kina e dua na matanitu o Ratu Ca- kobau kei na vica na turaga ni valagi, de rawa ni na vakaduavatataki Viti. A kena tui o Ratu Cakobau. Na yaca ni matanitu qo na “matanitu vakaviti”.

(Qo e yacana beka ga vei ira na kaivalagi era a vakaduria na matanitu qo - a yacana dina beka vei keda na Matanitu o Viti.) A qai vosa bubului o Ratu Cakobau me baleta na nona itavi vakatui, volai toka kina va qo na nona vosa:

NAI KATOLU NI WASEWASE - Ena qai tomani tale yani ena macawa ka tu mai.

Story by: LUSIANA TUIMAISALA

Feedback: lusiana.tuimaisala@fijisun.com.fj